Op 23 mei 2012 vertrek ik weer met het Nederlands Raki Genootschap richting Kreta. Niet om raki te drinken deze keer. Samen met therapeut Peter Simons heb ik besloten het drinken voor een jaar te laten, vanaf het moment dat ik alleen kom te wonen. Dit ter regeneratie van de lever en om de hersenen klaarheid te verschaffen. Het vangt aan op 13 maart 2012, en eindigt op 15 maart 2013. Een jubeljaar in alle opzichten.

Aanwezig zijn: Marijke Naaktgeboren†, Jaap van de Gevel, Cellina Brouwer, Jan Tent, Marjolein van Ewijk, Hans Kloens, Boris Waalboer en ik. De voorlaatste twee zijn gesponsord door Jan, die nog eens met het complete orkest naar Mirtos wil.

Zoals te doen gebruikelijk nemen wij onze intrek in Villa Mertiza, alwaar we met liefde en aandacht worden binnengehaald door Dick en Siemon, en nog een derde persoon. Voor het eerst bezie ik deze dame met mijn nieuwe, gelouterde ogen en onvertroebelde blik. Haar vriendelijk gelaat en kloeke gestalte zijn mij terstond welgevallig, doch thans kijk ik dieper, tot in de ziel van de mens.

“Hoe gaat het?", vraagt ze mij, maar het is geen vraag uit beleefdheid. De hele winter heb ik immers in mijn neerslachtigheid, soms door de whiskey geholpen, het ene na het andere zwaarmoedige bericht op FaceBook geplaatst. Daar zij zich een jaar eerder bevriend heeft met de hele Kompania, zijn haar mijn pathetische litanieën niet ontgaan. Zij heeft begrepen dat ik een moeilijke periode achter de rug heb. Achter de drie eenvoudige woorden schuilen waarachtige interesse en compassie.

“Ja, een stuk beter, dankjewel!” weet ik nog te stamelen, mij schielijk naar mijn kamer spoedend. Ik ben namelijk door de bliksem getroffen. Vele alleenstaande vrouwen van mijn leeftijd heb ik in deze korte tijd alweer geteld, gewogen, en te licht bevonden. Allen zijn ze meer van hetzelfde. Gebakken wind, de mond vol tralala, de rugzak gevuld met onverwerkte traumata. In mij is zelfs het voornemen gegroeid hetzij alleen te blijven, dan wel om het desnoods met een man te proberen. Nu verschuift wederom mijn perspectief. Deze vrouw is anders, haar ziel is zuiver en oprecht. De vonken zijn overgesprongen en veroorzaken een sinds lang niet meer gevoelde sensatie in de maagstreek. Ik wil haar kennenlernen.

Angela Panagopoulou

Al vanaf 2004 kruisen zich onze wegen tijdens mijn bezoeken aan het eiland. Nimmer is er sprake geweest van enige interactie. Thans komt het mij voor, dat ik haar nooit werkelijk Gezien heb. Ik wens vurig, nader met haar in contact te treden.

Van mijn lieve broertje Johan heb ik geleerd: als je een vis wilt vangen, moet je deze eerst voeren. Zij is aanwezig bij al onze optredens, altijd alleen aan een tafeltje gezeten. Kijkt ze mijn kant op, dan kijk ik terug en zo lang mogelijk niet weg. Later vertelt ze mij, dat mijn ogen als sterren hebben geblonken. Tot een rendez-vous komt het echter niet. Langzaam wordt het tijd mijn hengel uit te werpen, want de vakantie is haast ten einde. Ik begin te reageren op haar FaceBook berichten, in mijn beste Duits.

Op 31 mei spelen wij bij Zorbas Island te Kokkini Hani, alwaar ik recht tegenover haar kom te zitten tijdens de voorafgaande maaltijd. Zij is op doorreis en zal het optreden des avonds niet meemaken. Ze verspreekt mij echter de volgende dag onze einduitvoering bij Lambros te Tertsa bij te komen wonen, dewelke zal plaatsvinden op de laatste avond voor ons vertrek. Fotograaf Jaap van de Gevel heeft de vibraties al gevoeld, getuige onderstaand plaatje.

1 juni 2012

Terdege zijn wij er ons beiden derhalve van bewust, dat het onze laatste kans is elkaar nader te leren kennen. Zij is gezeten, zonder enig ander gezelschap, aan een tafeltje onder een gedeeltelijk wit geschilderde tamarisk, hierna te noemen: de Boom der Kennis. Ten anderen zijde van een kleine open ruimte, gedeeltelijk verschanst achter een lijvige basgitaar, is mijn magere gestalte te onderscheiden, zenuwachtig schuivend met de voorwerpen op tafel. Het is niet eerder dan na het aanheffen van het laatste lied voor de pauze

Mijn hart is groot
mijn hutje klein
behalve jij en ik
past er niemand anders in.
Mijn deken
is voor twee personen

waarvan de refreinen door ons beiden eendrachtig worden meegezongen en wel uit zulk een volle borst dat elke mogelijke twijfel over ons beider intenties terstond is weggenomen, dat ik op stoute schoenen de kleine open ruimte oversteek, aankoersend op de Boom der Kennis. Voluit geschreven: de Boom der Kennismaking.

Terugrijdend naar Mirtos, over het acht jaar oude macadam van de Theodromos, zittend op de achterbank van Hans’ kleine huurauto, scheidt ons slechts mijn grote basgitaar, de hals schuin naar achteren. Aarzelend vinden zich onze handen, verscholen onder het zwarte Tolex van de softcase. Tussen ons begint een gelijkfasige wisselstroom van energie te lopen die nooit meer zal ophouden.

To Lasticho Paidi

Ten tweeden male vervoeg ik mij bij het Eko tankstation te Amoudares. Uit dezelfde autoband die een week eerder alhier met een prop werd dichtgetrokken is mij andermaal de lucht ontsnapt. Ik heb €5 betaald en verwacht een garantie van meer dan zeven dagen. Ik kom mijn gram halen en heb reeds een verzameling harde woorden klaar.

Het kind is echter lastig te vinden. Ter hoogte van de dieselpompen is een gezelschap gezeten, dat zich daar zo te zien dagelijks ophoudt. Op tafel bevinden zich enige waterflessen, die bij nadere beschouwing een enigszins geestrijker vocht lijken te bevatten. De matige inname, alsmede het formaat der glazen bevestigen daarbij mijn vermoeden. Ik begin te vragen naar “To Lasticho Paidi” - Het Banden Kind - en krijg deels ontwijkende antwoorden. Mij wordt allengs klaar dat mijn favoriete proppentrekker op meerdere deelfuncties is ingedeeld. De laatste berichten zijn dat hij is uitgezonden om stookolie te bezorgen met het 1000 liter wagentje. En inderdaad komt hij een straf kwartiertje later aanstuiven.

Het woord voor “wind” is hier hetzelfde als voor “lucht” en dat is in het Gronings ook zo. Daar praten ze over wind in de banden, net als de Grieken. Gebruiken we het woord πνεύμα, “pneuma”, dan denken wij aan de Heilige Geest. Tevens is het één van de Vier Elementen Water, Vuur, Aarde en Wind. Ik ben me derhalve terdege bewust van het gewicht der woorden, die ik aanstonds tegen de Bandenjongen zal spreken. Het converseren in drie lagen is voor mij inmiddels gefundenes Fressen, maar dan alleen in het Nederlands, Engels en Duits.

Gaandeweg worden mij de Griekse liedteksten indachtig, die ik in een periode van 35 jaren ijverig heb meegezongen. Een repertoire dat alle emoties omvat: de Liefde, het Heimwee, de Melancholie en wat al niet meer. Een rijk en divers vocabulaire, dat alle termen in zich heeft om in stijl mijn gewag te maken.

Aldus begint mijn betoog. Voor een periode van zeven dagen heeft het elastiek de Geest gevangen gehouden. Laatsteindelijk is ze mij ontvloden, om nimmer terug te keren. De pijn in mijn hart is alsof er een mes in is gestoken en wel zodanig, dat ik niet anders kan dan nogmaals mijn redder te bezoeken. Mijn gemoed is als de zondagse hemel, doortrokken met donkere wolken. Het antwoord is door de wind meegevoerd.

Dit alles dames en heren uitgedrukt in vintage Griekse songteksten. Althans, fragmenten daarvan. Hoewel de laatste frase afkomstig is van Bob Dylan.

Met open mond kijkt het bandenjong mij aan. Klaarblijkelijk is hem een dergelijk bloemrijk proza nog nimmer ter ore gekomen. Evenwel ontbreekt het hem niet aan enige opleiding, want hij begint in rap Engels terug te spreken. Mijn achterste banden zijn zo te zeggen end of life, en hij kan er nogmaals een prop in trekken. Het betreft een nieuw lek, dat niets te maken heeft met de vorige reparatie. Ik moet binnen een maand de voorbanden laten vervangen, waarbij dezelfde zullen verhuizen naar de achterzijde.

Met groot plezier betaal ik wederom €5. Het kereltje heeft mijn sympathie gewonnen. Ik spreek af binnen dertig dagen terug te komen teneinde de operatie door te laten voeren. Reeds ben ik schielijk zijn werkplaats binnengeslopen, om er een chaos van half verroeste werktuigen aan te treffen. Wie met een dergelijk arsenaal zijn taak uitvoert is een meester in zijn vak.

Vele transfers naarheen de luchthaven en weerom rijd ik nog met de tweemaal gepropte achterband. Nimmer vlucht mij daarbij de wind. Nochtans vervoeg ik mij binnen de gestelde termijn bij het Lastige Kind, dat met een minimum aan middelen, maar met nuivere vaardigheid de operatie binnen een half uur voltrekt.

En met succes, want tot op heden, een jaar en vele miljoenen omwentelingen der velgen later, verwijlt de Geest mij nog met onverminderde kracht in de banden.

Nochtans houdt zij zich wederom op in mijn onmiddellijke nabijheid. Alsof er niets is voorgevallen, komt ze weer terug onder mijn dak. Ze begint ruimte in te nemen, die ik niet meer voorhanden heb. Mijn stresslevels stijgen tot ongekende waarden. Ik tracht haar toxische aanwezigheid te ontvlieden door dikwijls avond en nacht door te brengen bij vrienden en bekenden. Dit alles tevergeefs en tot generlei voordeel. Het enige wat ik kan doen, is een advocaat inschakelen.

de relatietherapie

Ze is goed verzekerd en kent de weg in het circuit van de geestelijke gezondheidszorg. Het kost haar daarom weinig moeite om een reeks van consulten te regelen bij Peter Simons te Beilen, een systeemtherapeut met als specialisme de relaties, waarbij een van de partners aan een stoornis in het autistische spectrum lijdt. Waarom ook niet, denk ik en geef eraan toe. Ik heb al ervaren dat het bezoeken van een therapeut in alle gevallen heilzaam werkt, en enige vreemde trekjes heb ik zeker. Is een gemeenzaam consult mij tot nu toe vreemd, ik sta open voor nieuwe inzichten.

Omdat alleen al het verkeren in haar nabijheid mij stress oplevert, gaan wij met twee auto’s die kant op. Op gepaste afstand gezeten ter weerszijden van de zielenknijper, komt het dan tot een eerste gesprek.

De man is mij direct sympathiek en dat is wederzijds. Allereerst schuift hij het hele autisme terzijde. Ik vertoon geen van de symptomen. Sterker nog: integendeel, zoals Marcel Lof zou zeggen. Daarentegen richt hij zijn pijlen op de vrouw, die in veel gevallen de oorzaak van alle problemen is. Zo na legt hij haar het vuur aan de schenen, dat ze zich daarna nimmer meer in Beilen vertoont. De relatietherapie is ten einde, en ik ga alleen verder.

Vele wekelijkse gesprekken voer ik nog met mijn nieuwe vriend. Het vervult mij met dankbaarheid, dat mijn vrouw het hele gezin zodanig verzekerd heeft, dat er geen beperking bestaat in het aantal behandelingen door om het even welke therapeut. Peter is een specialist in systemen, in dit geval het huwelijk. Samen komen wij tot een helder inzicht betreffende hetgeen mij de afgelopen 20, of eigenlijk 31 jaar is overkomen. Beter gezegd, wat ik heb laten gebeuren. Je kunt natuurlijk altijd je pad zelf kiezen. Ik ga door met de therapie totdat wij mij samen genezen verklaren. Met enige weemoed nemen wij afscheid.

de werkcoach

Als parttime postbezorger die af en toe in de muziek wat bijverdient, kan ik geen volledig belegde en tegen alle ziektekosten verzekerde boterham verdienen. Om maatschappelijk zelfstandig en onafhankelijk te worden, merkt mijn dan nog wettige vrouw fijntjes op, zal ik wat beters moeten zoeken. Daar heb ik geen weerwoord op. Ik meld me aan bij Werkplein Baanzicht - inderdaad vlak naast het spoor.

Ik maak kennis met Bram Scholte, mijn tweede coach. We hebben een aangenaam intakegesprek, waarna besloten wordt eerst maar eens een serie competentietesten af te leggen. Enige middagen vul ik uitgebreide vragenlijsten in, tot er uiteindelijk een rapport van 32 pagina’s uit de printer rolt.

Zodanig hoog scoor ik op sociabiliteit, nauwkeurigheid, stressbestendigheid en wat al niet meer, dat ik er zelf een beetje van schrik. Alweer heeft Attie gelijk: dit ben ik niet. “Waarschijnlijk heb je de boel geflest,” zegt ze na het doorlezen van niets dan lovende woorden. Evengoed heeft het document weinig waarde. Als ik achttien was geweest met dit rapport, zou ik overal aan het werk kunnen. Nu ben ik de vijftig gepasseerd met geen enkele ervaring behalve het postbezorgen.

Toch steekt het gebeuren mij een hart onder de riem en vergroot het mijn zelfvertrouwen. Ik neem hartelijk afscheid van Bram, op naar de volgende hulpverlener - alsof ik in een estafette van zielknijpers ben beland.

de sjamaan

Jaren tevoor leed ik aan een ernstige hernia in de bovenste nekwervels. In deze moeilijke periode komt ze weer in volle hevigheid terug. Natuurlijk kunnen de vele maanden van opperste concentratie aan het beeldscherm bij het produceren van de CD kunnen in dezen mogelijk ook een rol gespeeld hebben. Na enige fysiotherapeuten te hebben afgelopen, is de conclusie duidelijk: het betreft stressgerelateerde klachten, en zulke gevallen worden steevast doorverwezen naar Vincent Otterspoor.

Vincent declareert zijn facturen aan de verzekering als zijnde fysiotherapie, maar praktiseert een wonderlijke mix van manuele therapie, aan osteopathie gerelateerde aanrakingen en heftige manipulatie van het lichaam. Ofschoon ik als zelfverklaard scepticus immuun meen te zijn voor wazige denkbeelden, weet hij nochtans zijn esoterische energie op mij te projecteren. Tweemaal in de week zweef ik gedurende anderhalf uur op 10 cm boven zijn vloer en loop als herboren weer de praktijk uit. Zo diep is mijn ontspanning na zijn behandeling, dat ik naderhand niet eens een sigaret opsteek. Als een hiphop rapper loop ik met vloeiende bewegingen naar mijn fiets, met het gevoel of ik een dikke joint heb gerookt. Voor een paar dagen is alle pijn verdwenen. Ook mijn vriend Vincent verklaart mij na een paar maanden volledig genezen.

de rechtszaak

Jan-Willem Flipse† is de advocaat die mij is aanbevolen door mijn nieuwe vriendin Nettie Noorda. Alweer een man met wie ik direct vriendschap sluit. Gespecialiseerd in scheidingszaken, neemt hij zonder omhaal het heft in handen. Volgens hem is deze vrouw pure evil en moet met de billen bloot. Na ampele inzage van haar maandelijkse inkomsten bepaalt hij de partneralimentatie op € x.000 per maand. Deze eis wordt haar toegezonden, waarna de rapen gaar zijn.

Van de weeromstuit neemt mijn aanstaande ex-vrouw eveneens een advocaat in de arm, en wel een hele minne. Enige dagen later verschijnt er een document in mijn brievenbus, waarvan de honden geen brood lusten. Mij komt de gal spontaan in de keel omhoog. Een zodanig laag niveau van strontgooierij is mij tot dusverre vreemd.

Zo word ik gedoodverfd als armzalig echtgenoot, die zich nimmer om de kinderen heeft bekommerd. De liefdevolle bejegening van de beide jongens in de zo belangrijke eerste levensjaren wordt afgedaan als enige hulp in het huishouden. Mijn niet aflatende inspanningen om onze bewoning te verbeteren worden gebagatelliseerd tot incidentele kluspogingen. Neerbuigend wordt gesproken over mijn betrekkingen bij achtereenvolgens Lopos, Sandd, TPG Post, TNT en PostNL. Te weinig zou ik hebben bijgedragen aan het gezinsinkomen. Mijn beide nekhernia’s waren slechts uitvluchten om minder te gaan werken. Samenvattend word ik geprofileerd als een profiteur, die vanaf het begin van het huwelijk de kantjes ervanaf liep. De vrouw heeft louter ellende beleefd tijdens de volle twintig jaren. Van liefde is nooit sprake geweest, slechts van een eenzaam lijden in afzien.

Natuurlijk is dit niet de taal van Attie. Net zoals mijn vriend Jan-Willem, trekt ook haar advocaat de zaken in het extreme. Beiden maken ze listig gebruik van de informatie die ze door de cliënt wordt aangeboden. In mijn geval, een opsomming van feitelijkheden. In haar geval wellicht, een al dan niet door haar Rechtsanwaltin gestimuleerde opbraking van vuilspuiterij.

Tot een werkelijke rechtszaak komt het niet. De beide advocaten beraadslagen in hun zijkamertjes om tot een schikking te komen. Uiteindelijk komt er een bod van de tegenpartij waar ik volgens Jan-Willem de handen bij moet dichtknijpen. Ik zal direct een voorschot van € xx.000 op mijn bankrekening ontvangen, vermits ik binnen 6 dagen mijn schamele biezen pak. Betreffende de verdeling van de overwaarde der opstallen, alsmede over de toekenning van een forse alimentatie, zal in een tweede zitting uitspraak worden gedaan.

uitzetting

Plotsklaps staat andermaal mijn toekomstperspectief op losse schroeven. Heb ik al geaccepteerd dat er geen kans meer is op een lang en gelukkig leven met mijn vrouw, nu moet ik mijn levenswerk opgeven, mijn magnum opus, de woning aan het Lippepad, die ik eigenhandig gedurende twintig jaren van een uitgewoonde ruïne in een paleis heb getransformeerd. Kortelings heb ik nog met trots het overgebleven erfenisgeld van mijn dierbare ouders geïnvesteerd tot aanleg van een nieuwe keuken. In het zweet mijns aanschijns installeerde ik dezelfde, met inbegrip van de gas-, schoonwater- vuilwater- en stroomleidingen, alsmede een valse zoldering om de spots in te bouwen.

Allengs wordt het mij helder en klaar: het glas moet tot de bodem worden gedronken. Ik moet alle ballast afwerpen die mij niet vooruit helpt. Om een nieuw en schoon leven aan te vangen, zal ik mij moeten uitkleden tot op het vel.

In allerijl huur ik een flat aan de Maria in Campislaan. Ten volle wordt geprofiteerd van mijn penibele situatie. De huur wordt bepaald op € 1000 per maand (gemeubileerd), met een vooruitbetaling van drie maanden. Mijn € xx.000 begint reeds te slinken.

Vriend door dik en dun Michiel Koperdraat helpt mij verhuizen. Eén ritje is genoeg. Grootmoedig verzicht ik op de Indonesische teakhouten meubelen, de tapijten uit Iran en de meesters aan de wand. Machines en gereedschappen zal ik niet meer nodig hebben. Benevens mijn broodbakker, mijn ijsmaker en enig keukengerei, zijn het gitaren en computers die Michiel’s Toyota Corolla vullen.

Het is 13 maart 2012 als mijn leven de wending neemt die de rest van mijn leven zal bepalen. Weliswaar heb ik verwacht aan het Lippepad te blijven, maar dit is laatsteindelijk een betere bestemming. Zo ik al mijn toekomst verlies, dan is het alleen maar passend om ook het verleden achter te laten.

resumé

Mijn drive in de afgelopen twintig jaren is het opknappen van de woning geweest. Daarbij is geen steen op de andere gelaten. Op drie woonlagen zijn de binnenwanden verplaatst. De gang is verdriedubbeld in lengte, waarbij de eerste deur werd dichtgemaakt. Zodoende kan aan beide zijden de voorkamer slechts worden betreden via de ruime woonkeuken, die belegd is met slijtvast Novilon. Dit ter voorkoming van het ontstaan van een looppad in de geborstelde eiken vloer. De meterkast werd vergroot en de trap kreeg een extra bocht. De W.C. werd voorzien van een hangend inbouwtoilet en een vloer van getrommeld marmer.

Het trappenhuis werd een gesloten systeem. Op alle verdiepingen kwam een deur, die dezelfde van de rest van de woning scheidde. Op de tweede woonvloer ontstond er aldus een extra portaal, dat toegang gaf tot de slaapkamers en de badkamer. De twee slaapkamers aan de achterkant werden samengevoegd, waarbij de binnenwanden elders werden hergebruikt.

Helemaal bovenaan kwam er tevens een afscheiding met een toegangsdeur tot de ruime zolder en de elders beschreven man cave.

Geen stroomleiding was er in de wand, die niet door mij vervangen werd. Alle woonvloeren kregen een laaggeplaatste wandcontactdoos voor de stofzuiger.

Eenzijdig werden verzwaard met een tweede laag gipsplaten alle binnenwanden, ter verhoging van akoestische isolatie en tot demping van staande golven in de spouw.

Eigenhandig werd opgericht ter achterzijde van het pand een pergola, bestaande uit heldere platen van polycarbonaat op een friswit geschilderd houten frame. Samen met de pangedekte bijkeuken nam deze constructie de volle breedte van het perceel in beslag.

Compleet werd gerenoveerd de doucheruimte, met inbegrip van de binnenwanden. In een tweede sessie werd nog eens de waterdichtheid verbeterd richting slaapkamers.

Tot slot werd ingericht een moderne keuken met zespits gasvlam, tweekips oven, vaatwasser en mechanische afzuiging.

Stonden kan ik nog uitweiden over mijn emplooi gedurende 20 dienstjaren. Ergens heb ik er een voldoening in gevonden, een levensvervulling. Thans is dat alles voltooid verleden tijd. In mij ontstaat een kalme berusting. Leek mij aanvankelijk de toekomst een duistere leegte, nu groeit een toenemend besef van het feit dat zij een open boek is, vol met maagdelijk witte onbeschreven bladzijden. Het is alleen aan mijzelf om ze te vullen. Een wijde onontdekte horizont gloort aan de einder. De nieuwe Jurrie is knap, intelligent, sociaal vaardig, empathisch en soms spiritueel - volgens mijn vier mannelijke therapeuten, althans. Een levenshouding die mij nog ver zal brengen. Zo’n 2500 kilometer uiteindelijk.

Tot die tijd heb ik ijverig en plichtsgetrouw meegeblowd in de straat en mij zelfs verdiept in de botaniek van de cannabis. Mindblowing zijn mijn ervaringen tot dusver evenwel nimmer geweest. Ik wijt dit aan de lage potentie van de Nederlandse buitenwiet. Om er iets van te vernemen moet je er zoveel van roken, dat je eerder out gaat van de gecombineerde polyaromatische koolwaterstoffen uit de plantcellulose en de nicotine uit de toegevoegde tabak, dan dat je een werkelijk prettig high bereikt.

In mijn straat wordt de hele dag geblowd met grote joints van twee of drie vloeitjes. Als dat niet genoeg blijkt, verschijnen links en rechts de waterpijpen. De gekoelde rook is milder voor de keel, en je kunt meer grammen per dag verstoken. Smie heeft het lumineuze idee om de pijpen niet met water te vullen, maar met goedkope wijn. Inderdaad wordt daardoor het roken gemakkelijker en de smaak een stuk beter. Maar een eenvoudige toegang tot het leip worden wordt het nooit. Daarvoor is het domweg te veel inspanning.

aha

Mijn eerste Aha-Erlebnis heb ik in de taverna Zorbas van Giorgos de Kaasmaker te Leeuwarden. Wij spelen daar op zaterdag en zondag, en reizen nog per trein. Op de eerste avond worden we meegetroond naar de bovenverdieping, alwaar de Kaasmaker ons met een gevaarlijk uitziend mes een ruime portie Afghaanse Hashish afsnijdt. Rebetika dient volgens Giorgos gespeeld te worden onder invloed van een dikke joint. Wij kunnen ons te dien einde vooraf en elke drie kwartier tijdens een korte pauze in het opkamertje inroken.

Alleen op die manier zal dan in zijn restaurant de Rebetika op authentieke wijze ten gehore kunnen worden gebracht. Deze muziek ontstaat rond 1920 in de tijd van de Grote Catastrofe, wanneer ruim een miljoen Grieken uit Turkije moet vluchten. In de havensteden van Griekenland, zoals Thessaloniki en Piraeus, vermengen hun muzikale tradities zich met de lokale klanken. Zo ontstaat de blues van de Griekse onderwereld, met teksten over liefdesverdriet, armoede en de roes van hasj en wijn.

Andonis verstaat de kunst van het jointjes draaien als geen ander. Een tiende van het stuk Afghaan dat Giorgos ons gegeven heeft is ruim voldoende om ons beiden gedurende de hele avond de γλυκιά μαστούρα, de zoete roes, te verschaffen die volgens de Kaasmaker zo essentieel is. De rest gaat mee naar huis, alwaar we de rest van de week gratis roken.

sjamanen

Reeds eeuwen voor onze jaartelling, lang voor de Bijbel op schrift wordt gesteld, wordt de Cannabis Sativa L. aangewend om in contact te treden met de goden. Sjamanen, bezerkers, druïden, medicijnmannen en heksen gebruiken het kruid om de geestelijke barrières te slechten die ons verhinderen de Bovenwereld waar te nemen. Dit is de wereld van het gemeenschappelijk bewustzijn, waarin alle mensen één zijn. Onze vijf fysieke zintuigen, alsmede onze geconditioneerde hersenen, zijn slechts filters die ons een schijnwerkelijkheid voorspiegelen. Eeuwen van religie, onderdrukking, technologische vooruitgang en propaganda hebben de mensheid op een punt gebracht, waar weinigen nog in staat zijn het Grote Geheel waar te nemen.

Herz

Een tipje van deze mentale sluier wordt mij opgelicht als ik – voldoende ingerookt – met mijn kompaan Andonis Moraïtis plaatsneem in de Taverna Zorbas, teneinde ons repertoire ten gehore te brengen voor een publiek van stug kijkende Friezen. Reeds bij het stemmen komt de gewaarwording dat ik toegang krijg tot een universeel patroon van frequenties, dat zich oneindig uitstrekt boven en onder de grenzen van het hoorbare gebied.

Deze grenzen zijn immers volstrekt arbitrair, slechts bepaald door de bandbreedte van het trommelvlies. Om maar wat te noemen: de gemiddelde menselijke hartslag in rust (1,17 Hz) en de baan van de Aarde om de zon (0.000000031689 Hz) zijn evengoed frequenties, en bovenin het spectrum bevinden zich de radiosignalen en de elektromagnetische trillingen die onze computerchips tot leven brengen. In het eveneens streng aan boven- en onderzijde afgebakende gebied van 400 tot 750 THz nemen wij de kleuren waar, die ons een zeer beperkte visuele impressie van de werkelijkheid verschaffen.

afstemming

Aldus ontstijgen wij de door onze gebrekkige zintuigen opgelegde perceptie en trachten onze veertien snaren af te stemmen op de harmonie van het Universum. Geconcentreerd draaien wij onze stemsleutels in alle richtingen, zoekend naar de tonen die ons in verbinding brengen met elkaar, met het publiek en met de Planeten, met Gaia en de Oerknal. Niet gedicteerd door de hedendaagse alomtegenwoordige elektronische stemapparaten, duurt het geruime tijd tot wij de optimale grondtoon gevonden hebben.

tijden

Bij het aanheffen van het eerste lied krijg ik een tweede openbaring: het besef dat ook de Tijd zelf wellicht een illusie is. Hoewel velen haar als vierde dimensie zien, is dat zeker niet het geval. Door de eerste drie kan de mens zich vrijelijk bewegen, in de laatste is alleen eenrichtingsverkeer. Van de wieg tot het graf bewegen wij ons op de tijdlijn, en ons hele ruimtelijk coördinatenstelsel beweegt met ons mee.

Deze tijdlijn is echter geen kaarsrechte liniaal - eerder een verfrommeld stuk papier. Een ieder beweegt zich van de rand naar de tegenoverliggende zijde en volgt zijn eigen pad, van de wieg tot aan het graf. Bergop vertraagt de tijd en komt soms haast tot stilstand. Bergafwaarts gaan we als een speer, maar de tijd vliegt voorbij. Omwegen en shortcuts behoren tot de mogelijkheden, al naargelang de staat van geest.

De muziek in al haar veelvuldige vormen is een functie van de tijd. Worden de toonhoogten uitgedrukt in trillingen per seconde, de tempi meet men in beats per minute. Beide noemers zijn eenheden van tijd. In een tijdloze wereld zou er geen muziek bestaan, alleen doodse stilte. Of alle muziek van alle tijden in één keer. Een Big Bang, eigenlijk. En dood ben je ook, want je hebt een hartslag van nul.

Illusie of niet en hoe rekbaar ook, als muzikant hebben wij ermee te werken. In mijn verlichte toestand kost het mij enige tijd een zodanig tempo te vinden, dat het publiek het ook kan volgen. Hun geest bevindt zich immers nog binnen de begrenzing van de schedel. Naarmate de avond vordert komt de vaart erin, en kunnen wij ons focussen op de melodieën en begeleidingspatronen.

syntrofia

Eenst de groove gelegd, komt het echte musiceren op gang. Wederom word ik bevangen door overweldigende inzichten. Dertien jaren heb ik de gitaar bespeeld en mij vele stijlen eigen gemaakt als autodidact. De laatste drie jaren ben ik opgeleid tot klassiek gitarist. Dit leidt tot een autonomie van de vingers, die mij nu in staat stelt zonder nadenken blindelings de juiste tonen te raken. In het Filofonisch Orkest “Bartjes Infarct” heb ik – weliswaar als blazer – kennisgemaakt met exotische maatsoorten en toonaarden, zodat ik zonder veel moeite de Griekse muzikale paden bewandel. Geholpen door de χασίσι μυρωδάτο, de geurende hashish, bereik ik de Staat der Voleinding, het uitschakelen van het verstand. Er ontstaat een directe bypass vanuit het Gevoelscentrum naar de snaren.

Met verbazing aanschouw ik mijn vingers die zich als vanzelf bewegen, niet gestuurd door enig signaal vanuit de Rede. Doch meestentijds kijken wij elkander in de ogen, een woordloze communicatie voerend die op de tijd vooruitloopt. Zonder mankeren komen mij de basloopjes omhoog die naar een overgang leiden, de accenten en de gemeenzame melodiefragmenten. Onze συντροφιά overstijgt de grenzen van de objectieve werkelijkheid. Een magische synchroniciteit krijgt gestalte, gefaciliteerd door ons beider verbinding met het Akasha-veld, waarin immers de kwantums zich vrijelijk bewegen, niet gehinderd door tijd en ruimte.

Vanachter zijn buffet staat Giorgos de Kaasmaker te glimmen van plezier.

Al met al denk ik dat ik zo’n 50 maal per jaar naar Heraklion en terug rijd. In de winter dus helemaal niet, en daarom lijkt het nu, in de drukke tijd, of ik iedere andere dag derwaarts tijg. In de laatste drie weken is dat ook echt zo.

Kort nadat ze uit Australië terugkomt, moet Lizzy naar Nederland. Haar broer is terminaal ziek. Dit is de laatste kans om hem te zien. Aan mij de taak haar naar de luchthaven te rijden, en wel in haar eigen Turkenbak.

De Fiat Albea is in Nederland nooit verkocht. Ze werd in Turkije geproduceerd en was bedoeld voor de Oost-Europese markt. Ze is een middelgrote sedan met een enorme kofferruimte. De motor is niet heel zuinig, maar enorm soepel. Het is een genot met deze auto de bergen omhoog te rijden. Naar beneden niet, maar daarover later! In het begin van ons millennium is de Albea zeer gewild als taxi in Turkije, en als huurauto in Griekenland.

In een dergelijk vehikel bevinden wij ons en we verpozen ons aangenaam tijdens de aanrit naar de luchthaven. Het voorspelde noodweer zijn wij uren voor. Soms komt het tot een spontane uitwisseling van gedachten, maar meestentijds zwelgen wij in een gemeenzaam zwijgen. Onder langjarige vrienden is zulks immers het grootste genot. Desondanks komen de essentiën aan bod, en na een uur en een kwartier kan ik Lizzy in goede gezondheid aan de airport afleveren.

Blijmoedig de terugreis aanvaardend, kom ik gaandeweg binnen het bereik van het beginnende noodweer. Reeds in Peza plenzen mij de dikke druppels op de ruit, en algedurig moet ik de frequentie van de ruitenwissers opvoeren, teneinde mij een duurzaam helder zicht te kunnen waarborgen. Er komt een serieuze hoeveelheid water naar beneden. Ik begin de snelheid van het voertuig te matigen.

Al te goed is mij immers het Fenomeen van de Eerste Regen bekend. Jaren tevoor ben ik komen te glijden in de Fiat Punto van Ruud, om het aan den lijve te ondervinden. In de meer dan zes maanden dat het niet regent, verzamelt zich een vette laag in het asfalt, die bij de eerste regen vrijkomt. Alsdan wordt de weg glibberig en glad als ijs. Na een forse regenbui is het ook weer weg. Destijds was het de scherpe bocht achter Mournies die mij in een pirouette van 360 graden deed belanden. Met de schrik in de benen kwam ik ervan af.

Terdege ben ik derhalve voorbereid op gladde plekken in het wegdek, en begin aan de matige afdaling voorbij Pefkos. Aldaar verlies ik de macht over het stuur.

Daar waar de weg zich scherp naar links en schuin naar beneden buigt, blijft het voertuig volharden in een lineaire vector, een ongewisse toekomst tegemoet. Na een voorzichtige aanraking van het rempedaal blokkeren zich alle vier de wielen, waarmede het voltallig arsenaal aan bedieningsorganen terstond zijn functie verliest.

Tijdens eerdere slippartijen, voornamelijk in winters Nederland, heb ik proefondervindelijk kunnen vaststellen dat het mee- cq tegensturen in een glijdende automobiel nog enigszins mogelijk is, te vergelijken met het roer van een boot. Op verkeersarme brede weggedeelten bracht ik mijzelf dikwijls moedwillig in een slip, met het oogmerk mij als autodidact deze belangrijke en vaak levensreddende technieken eigen te maken.

Thans zijn er twee factoren geïntroduceerd, met dewelke ik niet geoefend heb: de rol van de zwaartekracht op een hellend vlak, die geenszins bijdraagt aan de op dit moment zeer gewenste vertraging, alsmede de stagnatie in de rotering der velgen, die alle bewegingen aan het stuurrad ten enen male tot vruchteloze pogingen reduceert. In dier voege wordt mijn strategie er een van lijdzaam afwachten.

Aan mijn geestesoog voltrekt zich reeds een aaneenrijging van gedenkwaardige scènes uit een min of meer gelukkig leven, dat aanstonds op onzachte wijze lijkt te worden beëindigd. Ik begin een gebed te formuleren aan de Allerhoogste, eerstens ter vergeving van mijn talloze zonden en misstappen, en vervolgens tot zegening van mijn vrouw, mijn kinderen, mijn ex en andere nabestaanden.

De afwezigheid van een vangrail geeft mij enige hoop. Logischerwijs kan men aannemen, dat het Griekse ministerie van Verkeer en Waterstaat inmiddels de meest steile afgronden met een dergelijke voorziening heeft beveiligd. Veel zekerheid is er niet, daar er achter de rand van de weg niets anders valt waar te nemen dan een gapende leegte. Men kan slechts gissen wat zich daar bevindt: bomen, een muur, opstallen van onbekende hardheid of achtergelaten, dan wel eerder verongelukte voertuigen. In elk geval, een kerk.

Plotseling beginnen de voorwielen hun grip te hervinden. Enige tientallen milliseconden later kan ik vaststellen, dat ook het remsysteem weer in werking is getreden. Met een korte draai weet ik het voertuig tot stilstand te brengen. In één beweging ben ik ook buiten en neem mij de situatie in ogenschouw.

Ik bevind mij op een haast horizontaal talud, bedekt met grind en gravel. Enige meters verder gaat het steil naar beneden. Inderdaad zijn er enige bomen en ook een kerkje. Hetgeen mij ook niet verbaast. Mij gaat een zucht van opluchting door de leden vanwege deze gelukkige verlossing uit mijn benarde toestand. In mijn inborst ontspringt een dankwoord aan mijn Beschermengel en ik neem me heilig voor de rest van mijn leven ten volle te genieten, maar dan wel in alle voorzichtigheid.

Met uiterst gematigde snelheid vervolg ik mijn weg. Er zijn nog zo’n 21 haarspeldbochten te gaan tot aan Mirtos. Het rempedaal mijdend en slechts vertragend met de motor slaag ik erin veilig thuis te komen. Alwaar ik het barrel afdraag aan Nikos, de plaatselijke mecanicien, voor een grondige inspectie der banden en remmerij. Lizzy haal ik een week later weer op, met onze eigen auto (schijfremmen rondom, ABS, nieuwe banden). Haar broer is inmiddels overleden.

Bij gebrek aan een vaste baan besluit ik vervroegd in militaire dienst te gaan. Dat heb ik dan vast achter de rug en wie weet, wat ik daar nog leer. Ik meld mij aan en word vervolgens te Groningen opgeroepen ter keuring. Deze verloopt conform de ABOHZIS classificatie, waarbij cijfers van 1 tot 5 worden toegekend aan de volgende onderdelen: Algemeen, Bovenste ledematen, Onderste ledematen, Horen, Zien, Intelligentie en Stabiliteit. Een vijf op een van de onderdelen leidt tot afkeuring, eventueel met vervangende dienstplicht. Populair in die tijd is de S5, die tot 1974 automatisch op homoseksuelen werd toegepast.

Op geen van de criteria scoor ik slecht en ik word ingelijfd bij de Koninklijke Landmacht. Met mijn achttien jaren ben ik een van de jongsten.

hospik

In de strenge winter van 1978-1979 volgt de legering in de kazerne te Hollandsche Rading, nabij Utrecht, voor een periode van vier maanden. Hier bevindt zich het Opleidingscentrum der Koninklijke Geneeskrachtige Troepen. Wij worden klaargestoomd tot zg. hospikken, soldaten die aan het front de levenden van de doden moeten scheiden. Bij de levenden is de prioriteit van belang: hopeloze gevallen worden niet behandeld, teneinde tijd en moeite te kunnen besteden aan degenen die nog een kans maken.

Wij leren verbanden aanleggen inclusief het tourniquet, spuiten zetten in zowel de subcutane als in de intraveneuze en de intramusculaire regio, provisorische spalken plaatsen bij botbreuken en verder alles wat aan een bloedig front te pas kan komen. Aan het einde van de opleiding wordt ons het diploma EHAF (Eerste Hulp Aan Front) uitgereikt.

Seedorf

Voor de avontuurlijken onder de dienstplichtigen die niet in Nederland wensen te dienen, zijn er twee mogelijkheden: Namibië of Duitsland. Ik kies de laatste, vanwege de grotere veiligheid op dat moment. De overige tien maanden van mijn krijgsplicht breng ik deswege door bij de 41 Pantserbrigade in de legerplaats Seedorf, nabij Zeven, tussen Bremen en Hamburg. De brigade is opgedeeld in vele bataljons, elk gehuisvest in een lang gebouw van twee verdiepingen. Een daarvan is ons 41 Genie Bataljon, dat weer bestaat uit de A-, B- en C-compagnie. Elk van deze compagnieën omvat een aantal pelotons.

Ons peloton valt niet onder een van deze compagnieën. Wij bemannen de Bataljons Hulp Post, een aparte afdeling aan een van de korte zijden van het gebouw. Het bestaat uit een wachtruimte, twee behandelkamers, een kleine apotheek en de twee slaapvertrekken voor de acht geneeskrachtige soldaten. Vier daarvan zijn Chauffeur/Hospik en vier reine Hospik. De laatsten hebben twee maanden meer opleiding genoten, maar mogen niet rijden.

materieel

De voertuigen waarover wij beschikken, alle voorzien van het Rode Kruis van Henry Dunant, zijn de drietonner DAF YA 328, de eentonner DAF YA-126 GWT Ambulance en twee Jeeps Gewondentransport NEKAF M38a1. Een der beide Jeeps wordt mij toegewezen, als bijrijder en teamleider.

Het is een wonderlijk voertuig. De onder licentie door de Nederlandse firma NEKAF gebouwde klassieke Willy’s Jeep is aan de open achterkant voorzien van twee veldbrancards, die voor bijna de helft uitsteken. Een verlengde canvas huif moet daarbij de slachtoffers enige bescherming bieden tegen weer en wind. Onder het rijden is geen behandeling mogelijk. Op de bedden is het echter aangenaam liggen om te roken of te slapen tijdens oefeningen, gedurende dewelke wij doorgaans toch maar in ledigheid langs de kant staan te wachten op incidenten, waarbij een beroep zou kunnen worden gedaan op onze geneeskracht.

Voor mij als toeschouwer zijn deze oefeningen een genot. Reeds als kind verlustigde ik mij aan grote voertuigen en machines, en hier kom ik volop aan mijn trekken. Het 41 Genie Bataljon heeft tot taak alle hindernissen uit de weg te ruimen bij het eventuele oprukken van de zware pantserbrigade in oostelijke richting. In Noord-Duitsland zijn dat met name kanalen en rivieren, die op vernuftige wijze worden overgestoken. Ik zie de M48 AVLB Patton Bridge Layer in actie, die geschikt is voor een overspanning van 18 meter. De brede rivier de Weser wordt bedwongen met amfibische brugdelen, door grote vrachtwagens in het water geschoven. Aan elkaar geklonken vormen ze een drijvende brug, afzonderlijk kunnen ze dienst doen als pont voor het overzetten van tanks en zware voertuigen. Als mieren bewegen zich de talloze manschappen over de enorme contrapties, gewapend met hamers en grote moersleutels. Rokend op de oever sla ik ze met belangstelling gade.

munitie

Onze bewapening - enkel ter zelfverdediging - bestaat uit pistoolmitrailleurs UZI voor de chauffeurs en pistolen FN Browning High Power voor de reine hospikken. Beide nemen ze dezelfde munitie aan: de 9mm Luger, ook wel genoemd: parabellum, naar het Latijnse i vis pacem, para bellum. (Wilt gij vrede, bereidt u dan voor op oorlog). Nadeel van de kogel is de neiging tot overpenetratie, waarbij het projectiel het doelwit aan de achterzijde verlaat zonder bij dezelfde veel schade aan te richten. Dit probleem kan worden voorkomen door het gebruik van de zogeheten dum-dum of stopkogel - later hollow point - die echter vanwege de gruwelijke verwondingen aan strenge internationale regels gebonden is. Ze werd ingezet bij liquidaties zonder proces, zoals in de Boerenoorlog (1899-1902) en bij de treinkaping te De Punt in 1977.

Sergeant Eijkelenboom, onze directe geneeskrachtige leidinggevende, heeft een passie voor pistoolschieten. Op de zondagen neemt hij alle hospikken mee naar de schietbaan, waar hij een onbeperkte hoeveelheid ammunitie geritseld heeft. De Zen van het eenhandig schieten wordt ons bijgebracht, waarbij het aankomt op ontspanning en beheersing van de ademhaling. Het wapen beweegt zich pas wanneer het schot gelost is. Urenlang oefenen wij ons in de edele kunst, en gaandeweg weten wij de dummy op dertig meter afstand zonder mankeren in het hoofd te raken. Net als in de latere computergames wordt het dodelijke effect van de kogel een abstract gegeven, en zien we het schieten als een sportief tijdverdrijf.

de BHP

De Bataljons HulpPost waar ik word tewerkgesteld en ook verblijf, is een heerlijke oase van rust temidden van het rumoer der Koninklijke Strijdkrachten. Een rumoer, dat evenwel een duidelijke functie heeft: het op afstand houden en intimideren van het Rode Gevaar. De rangorde van de acht soldaten wordt bepaald aan de hand van het aantal dienstmaanden dat zij te Seedorf hebben doorgebracht. De laatste twee maanden voor het afzwaaien wordt men genoemd: Ouwe Stomp. De nieuweling roept men aan als Bolle, een benaming gebaseerd op de bolling van de nieuwe vilten baret, die pas verdwijnt nadat er maandenlang dagelijks met kracht aan is getrokken in de richting van het rechteroor. Bolle blijft men voor de tijd van twee maanden. Dan komt de nieuwe lichting Bollen.

Een periode van tien prachtige maanden ligt voor mij. De jongens die ik leer kennen, komen uit alle streken van het land, en spreken evenzovele dialecten. Allen hebben ze wel een passie om over te praten, waardoor vele onderwerpen aan bod komen. In een gemoedelijke sfeer doden we de tijd met spelletjes. Pokeren en dobbelen om geld, maar ook de meer oubollige bordspelen. Wij tekenen het barricadespel op een stuk karton en gebruiken verschillend gekleurde pillen uit de apotheek als pionnen.

gitaar

Geregeld bespeel ik de grote blonde gitaar ter begeleiding van onze eendrachtige samenzang, doorgaans met een paar extra biertjes om de kelen te smeren. Onze gezangenbundel is het “101 Hits for Buskers”, mij geschonken door mijn lieve schoonzuster Hanneke. Frank Pronk - bijgenaamd Zappa, vanwege zijn smalle sikje - kan alle gitaarsolo’s zingen, inklusief die van Johnny Guitar (kietelaar) Watson1. Ongeacht sekse, huidskleur, nationaliteit, rang of seksuele voorkeur behandelen wij elkaar als gelijken. Factoren die bij ons overigens alle overeenkomen.

mannen

Er wordt weleens gezegd, dat men in het leger een man wordt. Dat wil ik niet bestrijden, maar de man die ik in zo’n geval geworden zou zijn, is niet het stereotype van de man. Onze kleine hulppost is een afgesloten enclave van gelijkgestemden, tussen het massale tumult van een complete brigade. Natuurlijk drinken wij ook bier en hebben pin-ups aan de muur. Maar er is een groot verschil tussen ons en de gemene soldaat. Hij is opgeleid om oorlog te voeren met het oogmerk om schade te doen. Wij zijn geselecteerd en getraind om zorg te verlenen en lijden te verzachten.

Een lijden, waarvan het merendeel overigens bestaat uit hoofdpijn ten gevolge van overmatig alcoholgebruik. Onze bescheiden wachtkamer is veelal gevuld met brakke koppen die, als ze al wat zeggen, dit doen met een kreunend geluid. Deze gevallen zijn snel met Paracetamol af te werken. De enkeling met serieuzere klachten laten wij bij de dokter binnen. Ibuprofen is dan nog op recept.

Ons corvee bestaat voor een groot deel uit huishoudelijke taken. Vanwege het geneeskrachtig karakter van onze afdeling gelden hogere hygiënische standaarden dan in de rest van de bataljonsflat, zodat er doorgaans stevig geschrobd en ontsmet moet worden. Met Lysol en Lyorthol laten we het ruiken als een echt ziekenhuis.

hospitaal

Een klein eigen ziekenhuis voor de hele brigade staat vlak achter de kazernepoort. Het biedt ruimte aan acht patiënten, maar er is zelden een opname, daar voor serieuze gevallen een Duitse Krankenwagen of Notarzt wordt aangeroepen. Toch is het hospitaaltje doorlopend bemand door een hospik, een hospik/chauffeur en een arts, die hun tijd met volstrekt nietsdoen doorbrengen. Zelfs het poetsen wordt hun niet vergund - Duitse Profis houden het gründlich sauber. Ik meld mij aan om dag- en nachtdiensten te draaien, waarvan de laatste worden gecompenseerd met een extra vrije dag.

Wij lopen er in witte pakken in plaats van legergroen, en ook de ambulance is geschilderd in burgerkleur. De legendarische in 1947 ontworpen Citroën HY Van kenmerkt zich door de geribbelde zijpanelen en de industriële vormgeving. Ze is nog weleens te zien als frietkot of snackwagen op braderieën en markten. De chassisloze zelfdragende carrosserie en de voorwielaandrijving leiden tot een zeer lage en vlakke laadvloer, die door haar rigide laswerk een paard kan dragen. In de derde versnelling, die ook de hoogste is, bereikt ze een topsnelheid van 90 km/u. Met mijn vaste chauffeur Michiel Hoogervorst maak ik regelmatig een pleziertochtje naar Bremen, veelal voor onnodige zelfbedachte redenen, zoals aanvulling van het verbandmateriaal en de medicijnen. Op de Autobahn trekken we veel bekijks met het antieke vehikel. Toeterend scheuren ons de Duitsers voorbij met de duim omhoog.

prik

Met enig leedvermaak vaccineren we elke twee maanden de nieuwe lichting met de intramusculaire stereoprik - tetanus, difterie en polio in de ene arm, tyfus gelijktijdig in de andere. Michiel en Frank bereiden de spuiten voor, Piet Nicolai en ik jagen ze erin. Een rij van zeker honderdvijftig jongemannen staat te wachten in de sporthal, een ieder met zijn eigen postuur en branie. Het zijn de grootsten die de armspieren het hardst spannen, hetgeen de injectie aanzienlijk bemoeilijkt. Piet dringt aan op het gebruik van dunnere naalden, die echter het risico op afbreken verhogen. Wij maken dat eenmaal mee, en zulks vergalt het plezier toch een weinig.

schnitzel

Buiten de woensdagen, wanneer de pot Nasi Goreng schaft - door ons genoemd: blauwe hap, vanwege het veel te hard gekookte ei - ziet men ons zelden in de grote eetzaal. Wij gaan zes dagen in de week uit eten. Is het niet in het nabije dorp Zeven, dan is het in een van de drie Militaire Tehuizen. Protestant, Katholiek of Humanistisch, de PMT, KMT en HMT zijn gezellige kroegen net buiten het terrein, waar je ook een goede maaltijd kan bekomen tegen geringe kosten. Onze favoriet is de Humanistische schnitzel, maar voor de variatie eten we de Katholieke karbonade of de Protestantse bal. Ongeacht de levensbeschouwelijke richting zijn het mannenkroegen waar het bier rijkelijk vloeit en de spiritualiteit zich slechts in de vorm van alcoholmoleculen openbaart. Het fluitje pils kost DM 0,30.

Op het kazerneterrein bevindt zich de WZZ-winkel, waar wij ons overschot aan geld kwijt kunnen raken. Zonder BTW en winstmarge betalen we voor alles de helft. Broodroosters en koffiezetters gaan als warme broodjes, daar elk peloton zich een gemeenschappelijke ontbijthoek inricht op de slaapzaal. Ik koop een Pentax Auto 110 met drie lenzen, een goldplated Citizen armbanduurwerk en pak hem beet 100 LP’s.

De groep van acht verandert elke twee maanden. Gaan er weg, dan komen er bij, en zo verander ik ongemerkt van een Bolle in een Ouwe Stomp. In mijn tijdvenster van tien maanden schuift de groep langzaam op. De ouden zijn verdwenen, en vele nieuwe hebben hun plaatsen ingenomen. Wat is gebleven en blijkbaar door de ouden op de jongen wordt doorgegeven, is de vriendelijke, broederlijke sfeer. Op 1 maart 1980 kom ik de dienst uit met meer zelfvertrouwen en aandacht voor anderen. Tot dusver waren dat uitsluitend mannen, maar daar zal spoedig verandering in komen. Tijdens een lang verlof in december heb ik reeds enige woorden gewisseld met de vrouw die eerlang mijn kinderen zal baren.

Uiteraard heeft onze samenwoning - noodgedwongen en als gevolg van mijn uitbanning uit de ouderlijke woning - een verre van solide basis. Van een vrije keuze is nooit sprake geweest. Waarbij ik eerlijkheidshalve niet moet vergeten te vermelden, dat zulks voor Attie in gelijke mate gold. Voor deze premature inwoning heeft ook zij niet gekozen.

Ofschoon ik aanvankelijk geniet van ons samenzijn, komt er helaas na enige jaren toch een einde aan. Reeds zijn wij woonachtig in de ruime flat aan de Rabenhauptstraat, wanneer in mij het verlangen groeit om op mijzelf te gaan wonen. Dit om mij breder te kunnen oriënteren op de samenleving, mijn emotionele armslag te verruimen en op zoek te gaan naar mijn zielsbestemming. Zulks is mij immers nog nooit vergund, daar ik regelrecht vanuit het ouderlijke nest in de schoot van Attie ben beland. Zij is twee jaren ouder en heeft een dergelijk genot reeds gekend.

Zonder veel omhaal maak ik haar derhalve mijn drijfveren deelachtig – we kunnen goede vrienden blijven – en ga op zoek naar huisvesting. De SWA dient zich aan als meest geschikte instantie. De kunst van het aandikken is mij aangeboren: tijdens het intakegesprek met een medewerker van de Stichting Woningbeheer Assen speel ik het klaar om binnen één dag een woning toegewezen te krijgen, zonder enige voorafgaande inschrijving. Per maand is de huur ƒ110. De volgende dag trek ik erin.

Sodom & Gomorra

Het is een benedenwoning in dezelfde Eiberstraat, nummer 22. De buurt is nog leuker geworden. Tal van hashrokende figuren, waaronder enkele gewillige dames, hebben zich er gevestigd. Ik zwelg in de aandacht van de rijke verscheidenheid aan volk in de omgeving en voel mij als een vis in het water. Of beter gezegd, een hengelaar. Net in die tijd heb ik mijn toelatingsexamen gehaald voor het Stedelijk Conservatorium te Groningen, met het hoofdvak Gitaar. Ik begin het eerste jaar met veel verwachtingen. Ik ben de oudste van de groep, rijd in een auto en heb al ervaring in de liefde. Nu zullen mij bovendien de geheimen van het gitaarspelen worden geopenbaard.

Ik zie de toekomst met vertrouwen tegemoet. Een studiebeurs wordt mij terstond toegekend, hoewel ik een bijstandsuitkering geniet. Wanneer mij enige tijd later de Griekse muziek ook nog een extra bijverdienste verschaft, heb ik een inkomen van ruim ƒ3000 in de maand. In mijn achtertuin groeit de cannabis tot drie meter hoog en begint onderaan stamvorming te vertonen. Ik monteer een bordje met de woorden “plaats geen fietsen tegen de planten”.

Andonis

Dikwijls wordt mij de vraag gesteld, hoe ik als Nederlandse jongen in de Griekse muziek ben beland. Ik vertel dan doorgaans de korte versie. In deze ipsomie verkies ik de langere versie op te schrijven. Dit bloemrijke epos neemt een aanvang met Riëtte Sturing, die jaren tevoor, toen ze nog Hettie heette, zich af en toe bereid vond met mij te schuifelen en te tongzoenen. Zelfs lag ik als vijftienjarige eens naast haar tussen onze samengeritste slaapzakken, verstijfd en niet wetend wat te doen. Nu heeft ze een Griekse man gevonden en gaat direct met hem trouwen. Mijn lieve zuster Trijnie en ik zijn uitgenodigd op de bruiloft.

De bruidegom is Giorgos Gkourlias. Hij is nog maar kort in Nederland en volgt een cursus om de taal machtig te worden. Een door de gemeente aangeboden programma, op vrijwillige basis, want in die tijd zijn we nog een stuk toleranter in Nederland. Enige medecursisten zijn ook op de bruiloft, die ik hierbij introduceer. Mijn lieve zuster leert Gosro Sharif Delbari (Danny) kennen, met wie ze tot op heden gelukkig getrouwd is. Ik kom in aanraking met Andonis Moraïtis, die tamelijk acuut op zoek is naar huisvesting. Met een Nederlandse vrouw ligt hij in de clinch vanwege een scheiding.

Deze huisvesting kan ik hem bieden. En wel de leegstaande bovenwoning van mijn vriend Paul Meeldijk op Eiberstraat 28a, hetzelfde huis waar ik met Attie heb gewoond na mijn onvrijwillige uithuisplaatsing. Hij is bij zijn vriendin Ingrid gaan inwonen, maar blijft de woning huren met het oogmerk zijn uitkering te kunnen behouden. Wij gebruiken het pand tot dan toe om in alle rust onze wietplanten te laten drogen. Na het verwijderen van de oogst neemt Andonis zijn intrek en alles is goed.

Enige dagen later belt hij bij mij aan. Hij heeft mij horen gitaarspelen - ik speel uren per dag voor mijn studie - en vraagt mij om hulp. Eigenlijk is hij bouzoukispeler, maar noodgedwongen speelt hij gitaar en zingt erbij, vijf dagen in de week in een Grieks restaurant. Voor de bouzouki is een begeleidende gitarist nodig. Afgaande op de klanken die hij op straat gehoord heeft, meent hij daartoe in mij de perfecte kandidaat gevonden te hebben.

En daar heeft hij ook gelijk in. Des middags nemen wij zijn repertoire door. Daar ik al enige kennis heb van onregelmatige maatsoorten en exotische toonaarden vanwege mijn jarenlange deelname in het filofonisch jazzorkest “Bartje’s Infarct” – waarin ik overigens geen gitaar, maar trombone en euphonium speelde – komen ons hieromtrent geen problemen tegen. Wij hebben diezelfde avond ons eerste gezamenlijke optreden in restaurant Romiosini te Groningen.

on the road

Vanaf dat moment breekt voor mij een ander leven aan. Naast de vijf avonden in Groningen krijgen we er nog twee gigs bij in Leeuwarden, bij Giorgos de kaasmaker. We verdienen slechts ƒ50 per avond per persoon, maar dat wel zeven keer en eten is inbegrepen, inclusief een onbeperkte hoeveelheid ouzo. Tussendoor hebben we geen tijd om het geld uit te geven. Zoals elders gemeld, ik heb ook nog een uitkering en een studiebeurs.

Het eerste wat we doen, is samen een auto kopen. Bij occasionhal “On The Road” te Groningen glimt ons een Peugeot 504 TI tegemoet. De limousine is voorzien van elektrisch bediende ramen, een automatisch geschakelde versnelling en zachte fauteuils. Voor ƒ700 nemen wij haar mee en voelen ons als gangsters.

Het geluk is echter van korte duur. Reeds na enkele korte ritjes begint het vehikel te roken en te stinken, terwijl het slechts met horten en stoten vooruit is te bewegen. Volgens mede straatbewoner Ronald Wolters, beter bekend als Wobbes, is er iemand die ons zeker kan helpen: Peugeot Hans.

Peugeot Hans

Peugeot Hans is net zo’n mafkees als Wobbes. Op het terrein van de oude gasfabriek aan de Witterstraat huurt hij een van de opstallen. Daarin werkt hij uitsluitend aan Peugeots. Wobbes heeft geen woord te veel gezegd: Hans is een freak, maar een autoriteit op het gebied van de mechanica van dit Franse automerk. Met als enige probe de peilstok van het oliecarter weet hij de diagnose feilloos te stellen. Door middel van zijn reuk, zijn smaak en een aansteker constateert hij dat er zich drie vloeistoffen in het carter bevinden: koelwater, motorolie en benzine. De aanwezigheid van de eerste en de laatste wijst erop dat de koppakking aan gort is. Hier in Griekenland hebben we het over de flanza. Het ritueel met de vlam, de neus en de tong is bij de Grieken overigens precies hetzelfde. Hoe dan ook, Andonis en ik zijn zwaar onder de indruk van de skills van Hans.

Een lekke flens is een dure grap. Vaak moet de cilinderkop gevlakt worden, de hele klepperij en de nokkenassen opnieuw afgesteld, zuigerveren vervangen en noem maar op. Een grap die, zo blijkt na een snelle rondgang langs het onderwerk, de remmerij en de wielophanging, niet bepaald om te lachen is. Het sop is de kool niet waard.

Hans begint zich vreselijk op te winden en vraagt, waar wij het stuk roest vandaan hebben. Bij het horen van de naam “Occasionhal ‘On The Road’” stapt hij met een rood hoofd achter het stuur en gebiedt ons mee te komen. In een wolk van verbrande olie en verdampt koelwater, alsmede een percentage ongebruikt ontsnapte gasoline, scheuren wij richting Groningen om het geld weer terug te krijgen.

Daar is echter geen sprake van. Betaald is betaald, en we kunnen de aankoop slechts ongedaan maken door middel van inruil op een barrel van gelijke of hogere waarde. Briesend en snuivend stampt Hans rond tussen de verzameling occasions, en blijft staan bij een feloranje Peugeot 104. Van de luxe 504 limousine naar het basic 104’tje is vier klassen lager. Dit is geen auto voor gangsters. Het is een autootje voor beginnende rijders, voor alternatieve studenten en jongedames. Maar het is het enige voertuig in de illustere occasionhal dat Hans’ goedkeuring kan wegdragen. De prijs is ƒ1400. Voorbij zijn mijn gangsterdromen, alsmede die van mijn Griekse kompaan. Na aftikking van een tweede ƒ700 staan wij weer met beide benen op de grond.

Het 104’tje blijkt naderhand zeer prettig, pittig en wendbaar. Het contact met de machine en de weg is uiterst direct, in tegenstelling tot de grotere modellen. Dit moedigt aan tot een sportieve rijstijl. Die evenwel weer snel wordt tenietgedaan door de effecten van geestverruimende middelen en ouzo.

Er meldt zich een jongen aan de deur met groot enthousiasme. Egbert Bouwers, zijn collega in de werkverschaffing bij aanstekerfabriek Poppell en een buurjongen uit mijn jeugd, stuurt hem vanwege mijn gitaren. Voor ik het weet is hij al boven en bewondert de instrumenten die aan de muur hangen. Wij hebben direct veel te bespreken, want hij is ook een Alles Man. Net als ik kan hij timmeren en bouwen, elektra, gas en water aansluiten, elektronische schakelingen solderen en nog veel meer. En, niet het onbelangrijkste, hij kan gitaarspelen.

Met Paul blijf ik jarenlang bevriend, in goede en in slechte tijden. Wij zijn met gitaren in de weer, met effecten en versterkers. Wij wonen zelfs een week bij Wabe in Utrecht om een keuken te bouwen. De grootste klus moet nog komen, maar die bespreek ik in een andere aflevering. Vangen wij aan met onze gezamenlijke muzikale reis.

Het ICO

De oude Muziekschool, waar ik mijn eerste lessen op de bugel genoot op 9-jarige leeftijd, is veranderd in het moderne Instituut voor Creatieve Ontwikkeling. In de zijvleugel bevindt zich nu het Poplokaal, een zaaltje vol met drumstellen, keyboards, synthesizers, bassen, gitaren en versterkers, en een zanginstallatie. Hier worden de Poplessen gegeven, gratis voor eenieder die lessen op het instituut volgt. Wij hoeven alleen maar gitaarles te nemen, zegt Paul, met de voor ons als steuntrekkers geldende draagkrachtkorting van 90% op het lesgeld, en dan kunnen we naar hartenlust aan de gang met elektrische gitaren en versterkers van topkwaliteit.

Sjef Smeets

Een week later betreden wij het leslokaal, ons verlustigend aan de verzameling instrumenten en apparatuur. Docent Sjef is een bebaarde langharige oude rocker met ruime ervaring in het vak. Zijn filosofie is deze: gaan met die banaan, en maak het niet te moeilijk. Je treedt immers niet alleen op. Hij speelt ons alle instrumenten voor, inclusief het drumstel, op eenvoudige maar effectieve wijze. Met een minimum aan theorie en papierwerk worden de nummers ingestudeerd, om die aan het eind van de cursus ook in het echt uit te voeren. De groep is samengesteld als een moderne rockband met drums, bas, toetsen, gitaar en zang. De zangeres is een kleine kortharige dame met een geweldige stem.

Juliette Schrijer

Ik bemoei me intensief met het meisje. We worden goede vrienden en beginnen samen op straat op te treden in Groningen, Zwolle en Utrecht. Ons beperkte repertoire is geen bezwaar, daar niemand van het publiek langer dan 20 min. blijft staan. Mijn grote blonde gitaar, bespeeld met korte, percussieve jazzakkoorden, combineert prachtig met haar zuivere stem. Op Hoog-Catharijne verdringen zich de toeschouwers. Wij spelen songs uit The Real Book, zoals "Ain't She Sweet" en “The Lady Is A Tramp”, die het publiek met luid applaus beantwoordt.

Het komt zover dat ik drie weken liftend met haar Europa rondtrek om ons geld met straatmuziek te verdienen. In Parijs geven we bloed in ruil voor een maaltijd. Gratis steken we het Kanaal over naar Engeland, omdat per voertuig betaald wordt. We ontmoeten vriendelijke mensen, die ons van leeftocht en onderdak voorzien.

Onze gezamenlijke avonturen, het muziekmaken, het slapen in dezelfde tent, het delen van onze ideeën die dikwijls op elkaar aansluiten, al deze factoren drijven mijn gedachten een kant op, die ze eigenlijk niet op moeten. Ik beeld mij in dat ik liever bij dit meisje verkeer dan bij mijn vaste vriendin Attie, en de wens komt bij mij op de relatie te verdiepen. Als een wakende engel is het echter de diversiteit van de Voorzienigheid zelve die mijn voet voor wankelen behoedt. Wanneer ik haar op een camping in Normandië schoorvoetend mijn overdenkingen openbaar, vertelt zij mij bedroefd, dat haar seksuele geaardheid een dergelijke betrekking ten enen male uitsluit.

Het is een beginnersfout die veel muzikanten maken. Ik zal het nog vele malen zien gebeuren om mij heen, relaties opbrekend en huwelijken verwoestend. Liefde en muziek zijn gescheiden emoties, die men maar al te gemakkelijk met elkaar verhaspelt. Tegen Michiel Koperdraat was mijn credo: geen vrouwen in de band. Toch is het een vrouw die mijn gitaarspel op een aanzienlijk hoger niveau tilt.

Jeannie Hoving

Ze is wat ouder dan ons, maar mooi om te zien. Met ranke, resolute vingers beroert zij de snaren, soms zoetgevooisd, dan weer met krachtige bewegingen. Haar voet op de gitaarkruk, het instrument stevig geklemd tussen de slanke benen, brengt ze Paul en mij in grote vervoering.

Al is ons hoofddoel de cursus popmuziek, onze inschrijving betreft de lessen Klassiek Gitaar. Afzonderlijk van elkaar volgen wij wekelijks deze lessen, bij dezelfde juf. Een juf die ons tot grote hoogten brengt. Zozeer zijn wij onder de indruk van deze elegante vrouw, dat het ons niets liever is dan haar waardering te verdienen. Urenlang studeren we ons de blaren op de vingers voor het geringste compliment. Deze opmerkelijke ijver legt ons geen windeieren: spoedig blijkt dat wij in aanmerking komen voor de Vooropleiding voor het Conservatorium, een tweejarige cursus met een uur extra theorie, voor hetzelfde geld. Graag nemen wij de uitdaging aan. Met nog een derde student beginnen wij een gitaartrio.

Pieter Nanuru

Van ons drieën is Pieter wel de meest talentvolle. Ogenschijnlijk moeiteloos en met groot gevoel voor dynamiek en voordracht vertolkt hij de moeilijkste etuden en suites. Wij spelen op de verplichte voordrachtavonden, maar organiseren ook zelf enkele concerten in buurthuizen en gemeenschapsgebouwen. Hier treden wij elk afzonderlijk op, maar ook als duo of trio. Aldus bereiden wij ons terdege voor op het aanstaande toelatingsexamen. Wij leren te spelen met bravoure, en langzaam begint de podiumangst hanteerbaar te worden.

Pieter is een hypochonder, en nooit tevreden over zichzelf. Speelt hij in onze oren foutloos, dan vervloekt hij zichzelf om zijn vermeende stommiteiten. Na overladen te zijn met onze welgemeende complimenten komt hij dan meestal weer tot rust.

Antoine Prevost

Theorie en solfège worden ons bijgebracht door een oudere heer met het uiterlijk van Albert Einstein. Streng maar rechtvaardig begeleidt hij ons door de wereld van de kwintencirkel, de getempereerde intervallen en de drieklanken. Wij nemen kennis van canons, fuga’s en contrapunt. Bij de solfège komt het erop aan, op de piano gespeelde meerklanken te kunnen benoemen en intervallen van blad te kunnen zingen. Indachtig de kerkzang van mijn vader beijver ik mij om de tonen te raken. Mijn tot dusver intuïtieve beleving en uitoefening van de muziek krijgt een extra theoretische ingang, die echter nooit de grondslag vervangt: muziek maak je met je oren. En het meest leer je in de praktijk. Paul en ik sluiten ons aan bij een jazzband.

Jan Misdom

Filofonisch Orkest Bartje’s Infarct (FOBI) is een licht elitair orkest, bestaande uit dokters en advocaten. Zo elitair zijn ze echter niet, dat ze ons niet toelaten als aspirantleden. Het is namelijk ook niet zo, dat dokters en advocaten per se ook allemaal goede muzikanten zijn. Deze zijn zoals wij weten, verspreid over alle lagen van de maatschappij, met een piek onder de werklozen. Wij bezorgen ons een Yamaha tenortrombone van gelakt koper, een mat verzilverd Besson euphonium, een verchroomde King bastuba en een zware geheel metalen Conn sousafoon bij Sjoerd Kleefstra1, instrumentenbeheerder van de fanfare “Jubal”. Geen haan zal ernaar kraaien, zegt Sjoerd, zichtbaar in zijn nopjes met de fles jonge jenever.

FOBI’s orkestratie omvat voornamelijk blaasinstrumenten, aangevuld met piano, zang en enig slagwerk. Wij brengen een wonderlijk repertoire, dat bestaat uit liederen geïnspireerd door de Balkanmuziek en de jazz, alles gecomponeerd door Jan Misdom, de geniale maar bij tijden verwarde orkestleider. Hierbij is kwistig gestrooid met onregelmatige maatsoorten en Oosterse toonaarden, hetgeen mij later nog van pas komt in de Griekse muziek. Er is veel ruimte voor vrije improvisatie, ook voor de trombone. Ik laat het instrument grommen, schetteren en kwaken, gebruikmakend van een rubberen gootsteenontstopper als demper. Het euphonium wordt ingezet bij statige melodieën of ter invulling van de ritmische begeleiding in de Oost-Europese gedeelten.

Paul begeeft zich met zijn Groot Koper in het onderste bereik. Bij tekort aan adem grijpt hij dikwijls naar zijn elektrische basgitaar. Als autodidact beginnend blazer ontbreekt het hem immers aan een gedegen praktische opleiding, zoals ik die heb genoten bij de Chr. Fanfare “Oranje”. Veronachtzamen wij daarbij niet de aanzienlijke luchtverplaatsing die de grootste blaasinstrumenten vereisen. Deze is, afhankelijk van toonhoogte en volume, rond de honderd liter per minuut. Veel sousafoonspelers ervaren een natuurlijk high, veroorzaakt door zuurstofgebrek in de hersenen.

Jan Misdom vindt het prachtig. De attack van de basgitaar geeft hem een nieuwe bouwsteen om mee te werken en combineert op magische wijze met de grotere trommels van het slagwerk. Als rockers is ons dit natuurlijk allang bekend. Wij treden op bij lezingen, galerieën en andere gelegenheden die door dokters en advocaten worden bezocht. Grootste wapenfeit is de opera Mahagonny op muziek van Kurt Weill en met een libretto van Bertold Brecht, die wij aangevuld met enige gastmuzikanten uitvoeren in theater “Bellevue” voor een publiek van honderden mensen.

Jack Westra

Docent saxofoon Jack Westra ziet eindelijk zijn levensdroom werkelijkheid worden: een eigen big band. De muzikanten ronselt hij onder de studenten van het ICO, en binnen de kortste keren heeft hij er genoeg bij elkaar om de repetities te beginnen. Ik nestel mij in de vierkoppige trombonesectie, terwijl Paul zich de elektrische gitaar omhangt. Het repertoire is een bont geheel: de swing van Duke Ellington, Count Basie, Benny Goodman en Glenn Miller, maar ook modernere stukken en bewerkingen van bekende popsongs.

Jack is een gedreven dirigent, streng waar nodig, maar steeds met het plezier van de muziek voorop. Onder zijn handen stijgt de jonge troep boven zichzelf uit. Er is ruimte voor improvisatie, maar het mooist blijft toch het volle geluid van de secties: de knetterende trompetten, de snerende saxen en de donderende trombones, die elkaar in blokakkoorden afwisselen en versterken op de beat van drums, bas, piano en gitaar.

Het duurt niet lang of we staan op pleinen en straathoeken in Assen en Groningen. Het koper schalt, de saxen scheuren, kinderen dansen en ouderen knikken goedkeurend mee op de maat van In the Mood2. Voor even is de stad veranderd in een ballroom, en genieten spelers en publiek van dezelfde opzwepende droom.

Collectief

Op deze wijze kom ik in aanraking met de muziekbeoefening in vele facetten. De opgelegde eenkennigheid van de middelbare school is allang verdwenen en met groot plezier duik ik in een veelzijdige wereld, bevolkt door een keur aan persoonlijkheden. Het samenspelen is immers niet een synchrone opeenvolging van noten, maar een complex geheel van menselijke interactie. Een collectieve prestatie, waarbij de een de ander ondersteunt en waar nodig aanvult. Personen met opgeblazen ego’s zijn ongewenst – zij kunnen beter solist worden. Net als in de liefde eigenlijk. Maar haal ze niet door elkaar.

de illusie

Drie jaren denk ik in een fijne, warme relatie te zitten met mijn vrouw. Het komt mij voor, dat het vertrouwen is teruggegroeid. Dat de door mijn jammerlijke misstap veroorzaakte wonden zijn geheeld. Dat wij zo de rest van ons leven verder kunnen, geholpen door de Zalf van de Vergoelijking, de Mantel der Liefde.

Niets is minder waar, lieve lezer. Een nieuw stagnerend systeem is ontstaan, bestaande uit afgesproken lieve woordjes, geforceerde aanhankelijkheid en geplande intimiteit. De treinrails van ons levenspad lopen nu nog parallel, maar zijn een vals dubbelspoor. Spoedig zullen ze uit elkaar gaan lopen, om nooit meer tot een punt samen te komen.

drie jaren

Maar daarvoor is de tijd nog niet rijp genoeg. In de vierdimensionale tijdruimte, ook wel genoemd: het Goddelijk Plan, heeft elke gebeurtenis zijn vaste coördinaten. Er zijn nog drie jaren om vol te maken. Dapper en met goede moed beginnen wij aan het herstel van ons huwelijk. Het jaar onzes Heeren 2008 heeft nog drie belangrijke events: met de familie van der Meulen naar Spa, met het gezin naar Tunesië en het feest ter ere van Attie’s 50e verjaardag. Die moeten we eerst maar eens zien af te werken.

Het jaar daarop brengt ons nog een ander dilemma: zal ik mijn vrouw voor het eerst meenemen op onze jaarlijkse reis naar Kreta? En zo ja, hoe zal zij zich daarbij voelen? Het hele dorp Mirtos is immers het beschamende toneel geweest van mijn buitenechtelijke schanddaad, en alle steegjes en terrassen zijn stille getuigen van mijn overspelig delict. Tact en begrip zijn geboden, alsmede een grote mate van deemoed.

Inmiddels is ze liefdevol met open armen opgenomen in de Kompania, die onze keuken met enige regelmaat vult met Griekse klanken. Met allen kan ze het goed vinden, en met Boris nog het best. Na ons aanhoudend aandringen met een aanvankelijk afwijzende houding te hebben aangehoord, maar niet zonder alvorens een gepaste periode van gekwetste terughoudendheid in acht genomen te hebben, geeft ze eindelijk moeizaam toe, zij het onder protest.

Aan de oppervlakte lijkt het allemaal weer koek en ei. Wij staan lachend op alle foto’s, behalve de onverwachte. Ze organiseert een prachtig feest voor mijn 50e verjaardag op 4 december 2010, rijkelijk voorzien van spijs, drank en minstrelen, en geeft me een iPad 1 kado. Zelfs trommelt ze als extra verrassing mijn oude vriend Paul Meeldijk op, die ik jaren niet gezien heb. En ik begin een CD te produceren.

I Agapi Ine Zali

Te veel tijd steek ik in de totstandkoming van de eerste en enige CD van Kompania Siga: “I Defteriatikes Vradies”. Het kan zijn dat ik daarbij het contact met mijn vrouw wat laat verslonteren. Als ik in een van mijn obsessieve fases ben, heb ik doorgaans weinig aandacht voor iets anders. Met een arsenaal grootmembraan microfoons, een digitaalomzetter en een laptop neem ik alle partijen individueel op, om ze vervolgens thuis op de PC samen te mengen. De software biedt daarbij ruime faciliteiten om de noten te manipuleren in toonhoogte, volume, klank, tijdstip en lengte. Deze mogelijkheden wil ik alle benutten, deels uit noodzaak, deels uit mijn hang naar perfectionisme. Het zijn natuurlijk feiten, dat Cellina verre van strak speelt, Vangelis niet altijd even zuiver zingt en Jan zowat overal een halve maat achter hangt, aberraties die duidelijk op het scherm zijn aan te wijzen. Maar het is wellicht niet strikt noodwendig om aan werkelijk alle noten te trekken. Dit heeft toch weer te maken met mijn eigen ego. Avond aan avond, wekenlang, maanden breng ik door in de man cave, teneinde het materiaal in het stramien te krijgen dat ik voor ogen heb.

Attie van der Meulen

ik heb zo'n goede hoop dat er ooit een fantastische CD gaat komen....nu moet ik zeggen dat ik vrij optimistisch van aard ben..;D

14 j leuk

In het voorjaar van 2011 is de CD afgemixed, gemasterd en geperst. Op 11 juni wordt zij te Mirtos gepresenteerd, in de tuin van Villa Mertiza. De live gespeelde nummers zijn prachtig, maar de CD klinkt een beetje mechanisch, moet ik eerlijk toegeven.

Op 13 juni zijn er 31 jaren verstreken sinds het feestje bij Joop van Dijken dat alles in gang zette. De matrixdisplays van de apotheken wijzen een feestelijke 31℃ aan. Bij restaurant “Archondikos” aan de oude boulevard van Ierapetra glimlacht een ogenschijnlijk gelukkig paar breed in de lens. Blijkbaar hebben ze iets te vieren, want er worden glazen geheven en iemand roept: Nog vele jaren! Zoomen wij wat verder in op de ogen, dan valt er eigenlijk niet veel te zien. Er is onvoldoende resolutie.

de time-out

Als een donderslag bij een ogenschijnlijk onbewolkte hemel geeft mij mijn vrouw -mijn schatje - nog geen twee maanden later te kennen, een time-out in de relatie te willen. Dit gaat mijn toenmalig beperkte begrip te boven. Het voelt of de grond onder mij wegzakt. Hoe lang prakkizeer je daar al over, wil ik weten. Al meer dan anderhalf jaar, is het eerlijke antwoord. Terugrekenend en al de situaties beschouwend, waarin ze zich dan weer vrolijk, dan weer liefhebbend, dan weer sympathiek en meelevend heeft voorgedaan, lijkt het mij dat het allemaal gespeeld is geweest. Een theater. En het meest kwalijke is, dat ik niets in de gaten heb gehad. In blinde zelfgenoegzaamheid ben ik met mijzelf en mijn CD bezig geweest, geen oog hebbend voor de signalen die zij ongetwijfeld moet hebben uitgezonden.

Ze heeft alles al voorbereid en vertrekt terstond naar de tijdelijk leegstaande, doch volledig gemeubileerde flatwoning van vriendin Bea Vrugt van over het spoor, alwaar ze zich oefent in een solitair bestaan.

Het gewicht dezer verlating, gepaard met het besef dat mij gedurende minstens anderhalf jaren een een rad voor ogen alsmede een loer is gedraaid, drukken mij dermate zwaar op de ziel, dat ik in een diepe depressie geraak. Een toestand waaruit ik slechts kan ontsnappen, door voor de eerste keer in mijn leven de juiste keuze te maken. Namelijk de bewuste en weloverwogen beslissing om deze vrouw definitief te verlaten en alle contact te verbreken.

Het doel staat mij helder voor ogen, maar de uitvoering is niet gemakkelijk. Alles wat ik mij tot dusver heb ingebeeld over de rest van mijn leven is plotseling niet meer geldig. Wat blijft, is een zwart gat. Het vergt enige maanden om te beseffen, dat er geen voorgeprogrammeerde toekomst bestaat.

Ik stort mijn hart uit bij familie en vrienden. Dikwijls bezoek ik mijn lieve zuster Trijnie en de kerstdagen breng ik door bij mijn lieve broer Jacob te Amersfoort. Met Michiel Koperdraat voer ik lange gesprekken in de auto, op weg naar onze optredens. Bij de Kompania krijg ik een half uurtje spreektijd na de vaste monologen van Jan Tent.

De empathie van mijn dierbaren is de reddingsboei die mij drijvende houdt. Doordat ik mijzelf volledig open, is er niet alleen een weg naar buiten voor mijn geweeklaag, maar ook een weg naar binnen voor medeleven en vriendschap. Ik besef dat ik weer van alle mensen houd. Maar niet meer van mijn vrouw.

Joost Belinfante

Op Facebook plaats ik met enige regelmaat berichten, soms cynisch en zwartgallig, dan weer ironisch of cryptisch. Donderdag 5 januari 2012 deel ik een link naar het liedje “Ain’t Gonna Worry No More” van Wayne Hancock, waarin de trombone een promintente rol speelt.

Jurrie Eilers
Wie heeft er nog een trombone liggen?
13 j leuk

Joost Belinfante
ik heb hier 3 weestrombones liggen, voor wie ik een goed huis zoek. Het zijn wel schuiftrombones. 2 met kwartventiel.
13 j leuk

Jurrie Eilers
wat schuift zo'n trombone Joost?
13 j leuk

Op zaterdag krijg ik antwoord op de Messenger, met zijn adres en telefoonnummer. Wij spreken af voor de volgende dag. Ik kan de auto in de steeg zetten en moet even bellen als ik er ben. Hij is vaak in de tuin bezig en zal de deurbel waarschijnlijk niet horen. Een leven lang van viool- en trombonespel hebben geleid tot toenemende doofheid aan het linkeroor.

Joost was nooit officieel lid van Doe Maar, doch speelde een belangrijke rol in de band. En dat betrof niet alleen zijn instrumentale bijdragen. Hij is schrijver en zanger van het lied “Nederwiet”, uitgebracht in 1980 op het album Skunk. Beluister het met een vette joint.

Ik bel Tessa Soesbergen, die ook in Bussum woont, om mij te vergezellen. Ze heeft echter andere verplichtingen. Jammer, want Joost houdt van mooie kunstzinnige vrouwen. Dan maar alleen eropaf, vertrouwend op mijn eigen toegenomen charme. Ik haal de auto bij mijn wettige vrouw en rijd welgemoed zuidwaarts.

Joost hoef ik niet meer te bellen: hij staat al in de steeg te gebaren waar ik de auto kan parkeren. Een vriendelijke man met een baard, die mij eerst aan zijn mooie kunstzinnige vrouw voorstelt en dan uitnodigt op een rondleiding door de enorme tuin. Hoewel de de plantjes zo vroeg in het jaar nog maar net boven de grond uitsteken, is de iconische bladvorm reeds duidelijk te onderscheiden. Wij roken van de vorige oogst alvorens een van de over het land verspreide opstallen te betreden. Man caves, zegt Joost, en mijn instemmend gemompel gaat verloren in een stevige hoestbui. Niet voor niets wandel ik met de landelijk erkende autoriteit op het gebied van de Cannabis Sativa Hollandica.

Mij worden de drie weestrombones getoond: een Courtois, een King en een York. De eerste twee zijn het meest kostbaar, maar ik kies voor de York met brede boring, kwartventiel en roodkoperen beker. Het instrument heeft een verhaal, want op haar zijn de eerste vijf noten ingespeeld van het lied “Is Dit Alles", een toonsequens die bij elke rechtgeaarde Nederlander nog op het trommelvlies natrilt.

De tekst lijkt wonderbaarlijk van toepassing:

Ga zitten, want ik wil eens met je praten
'k Ben allang niet meer zo blij als toen
Nee, schrik maar niet, ik wil je niet verlaten, nee
Er is iets en ik kan er niks aan doen

We komen niets te kort, we hebben alles
Een kind, een huis, een auto en elkaar
Hmm, maar weet je lieve schat wat het geval is, ah-ha?
Ik zoek iets meer, ik weet alleen niet waar

Is dit alles? (Oe-woe-woe-woe)
Is dit alles? (Oe-woe-woe-woe)
Mmm, Is dit alles wat er is?
[…]

Met een blij gemoed rijd ik terug naar Assen, het fraaie instrument in haar lichtbruine koffer op de achterbank. Midden in de storm van het leven heb ik een ankerplaats gevonden. “Ain’t Gonna Worry No More”, klinkt het in mijn hoofd, begeleid door een welluidend legato van de schuiftrombone. Waar de liefde het soms laat afweten, is het de muziek die eeuwig doorklinkt. Ze voedt vreugde zowel als weemoed, ze kan ophitsen en bedaren. Angst voor verlating heb ik bij haar niet: ze is een metgezellin voor het leven.

Jan Smiemans

Pas later, op zijn grafsteen, lees ik zijn werkelijke naam. Bij ons is het kortweg Smie. Hij is de meest schilderachtige figuur in de Eiberstraat, en velen kijken tegen hem op. Ik heb daar echter geen zin in. Ik kijk op noch neer, maar pas mijn eigen hoogte aan. Hij komt zich dan ook spoedig melden, eerst maar om er eentje op te steken. Tevreden beschouwt hij mijn verzameling rookwaren: de Nederwiet, de zwarte hasj, de lichte Winner shag, de blauwe Rizzla+ en de tipjes. Als ik hem mijn van Andonis geleerde jointjesdraaikunsten vertoon, is het ijs helemaal gebroken. Voor de joint half opgerookt is, zijn wij vrienden voor het leven. Voor zijn leven, zoals later blijkt.

soundscape

Smie voelt zich meteen thuis in mijn bescheiden huiskamer gevuld met gitaren, effecten, kabels en reel-to-reel taperecorders. Laatstgenoemde worden ingezet voor het creëren van loops en zich anderszins herhalende patronen. Daarbij laat ik de bandlus door drie recorders lopen, de signalen van de laatste twee terugvoerend naar de eerste. Aldus creëren wij een tapijt van geluid, dat zich algedurig langzaam oplost in een harmonische achtergrondruis die bestaat uit al onze gespeelde noten, door het herhaald opnemen gereduceerd tot hun essentie. Het kwaliteitsverlies van de magnetische geluidsdrager is in dit geval een positieve factor. Weldra zijn wij verzonken in zulk een soundscape, daarbij de gitaren als een boss hanterend. Beiden weten wij de snaren ongemeen goed te raken en komen tot grote hoogten.

De Warme Bossen

Met Smie als zanger, Danny Kok op bas, Jos Eggens op drums en mijzelf op gitaar beginnen we een hardrockband. Gerepeteerd wordt wekelijks in de groepsruimte van camping “De Warme Bossen” te Schoonloo. Wij brengen individueel coverwerk van Thin Lizzy, Iron Butterfly, Hawkwind, Motörhead en meer, en hebben een reeks van gigs in kroegen en buurthuizen op het platteland.

Als gitarist heb ik een vrije rol. Het zijn de bas en de drums die de beat maken, en daar kan ik onbeschaamd overheen gieren. Het is tenslotte hard rock, het belangrijkste is het volume. Hiertoe ben ik voorzien van een 100W London City buizenversterker die acht Celestion G12H Greenback speakers aandrijft met een zodanige gezamenlijke luchtverplaatsing, dat mij bij tijden de broek begint te flapperen. Het enorme volume brengt de snaren weer aan het trillen, die daardoor op aangename wijze eindeloos doorzingen. Nog steeds piepen ze mij in de oren. De metalen nagels, die ik voor de akoestische gitaar in de Griekse muziek op mijn vingers lijm, hebben geleid tot een unieke hybride speelwijze, enigszins lijkend op de clawhammer techniek, maar met meer mogelijkheden voor polyfonie. Er is immers geen tweede gitaar.

Wij gedragen ons als beesten op het podium, met onverwacht succes. Smie betoont zich een begenadigd zanger, die - mits voldoende ingerookt en ingedronken - zijn podiumact met verve uitvoert. Weer gaat het om energie. Het publiek wil geen reeks van perfect gespeelde noten, maar een band die met passie de songs op eigen wijze gestalte geeft.

Toyota

Smie wordt een regelmatig terugkerende gast. Een beetje te regelmatig naar mijn smaak. Ik koester mijn eenzame momenten, mijn rustpunten en oplaadstations die de laatste tijd steeds zeldzamer worden in de toenemende hectiek van het leven. Zowel muzikaal als op het erotische vlak hebben zich mijn activiteiten aanzienlijk uitgebreid, en veel tijd voor mijzelf heb ik niet meer.

Het alcoholpercentage in zijn bloed is immer boven het wettelijk toegestane maximum, wat het autorijden tot een hachelijke zaak maakt. Ik word de officiële chauffeur van zijn oeroude Toyota Crown, die met de ramen potdicht gereden moet worden om de rook van de jointjes extra te genieten. Bij stoplichten verzoekt hij mij snel op te trekken, zodat zijn slok bier door de traagheid van de vloeistof met meer kracht in zijn slokdarm stroomt. In de Rolderstraattunnel houd ik een nauwkeurig bepaalde snelheid aan bij het afdalen, teneinde onze geesten de kans te geven kortstondig het lichaam te verlaten. De geest, mits voldoende vertraagd, kan de beweging van het lichaam niet volgen en volhardt in een horizontale vector, waar het op dat moment geestloze lichaam samen met het voertuig de tunnel in duikt.

De meeste ritjes zijn naar koffieshop The Happy Corner in de Oude Molenstraat. Daar laat ik de grote wagen langzaam en smooth tot stilstand komen als in een gangsterfilm, alvorens Smie en SpaceKees te laten uitstijgen en onmiddellijk weer te vertrekken. Na het maken van een ronde door de stad langs Koopmansplein, Weiersstraat en Het Kanaal kom ik ze dan weer oppikken. Het feit dat de auto en de eigenaar van dezelfde bij de politie bekend zijn, voegt nog een aangename spanning toe.

whiskey

Een alcoholist kan geen langdurige relatie vasthouden. Esther de Groot, Trijntje Stoter en Betsy Henderiks geven hem achtereenvolgens al hun liefde, die hij niet in staat is te beantwoorden. Hoofdzaak is bij hem zijn quotum, dat hij zorgvuldig over de dag verdeelt. Een slok teveel, dan wordt hij bezopen. Een slok te weinig, dan voelt hij zich net niet lekker genoeg. Van dit opmerkelijk zelfregulerend regime wordt slechts afgeweken wanneer de maandelijkse uitkering komt. Dan koopt hij zich een fles Jameson en laat zich genietend vollopen. Op deze dagen doe ik de gordijnen dicht en de lichten uit.

Hij bezoekt mij nog jarenlang, zelfs wanneer wij al aan het Lippepad wonen. Een half uur met de bus en dan nog een stuk lopen. Tot zijn dood gaat hij er prat op dat hij mijn zoon Diederik lopen heeft geleerd, en dat hij de uitvinder is van de nickname “Didi”. Ik wil zulks niet bestrijden, en het is hem van harte gegund.

Op 12 maart 2002 wordt hij overreden door een veel te hard rijdende auto op de Rolderhoofdweg, ter hoogte van de Teenslaan. Hij is al bijna overgestoken, maar loopt terug om zijn hond te redden. Deze heeft het overleefd.

Precies tien jaar later - een dag voor mijn tweede gedwongen uithuisplaatsing - bezoek ik zijn graf, samen met Betsy Henderiks en Monique de Groot, de zuster van Esther. Ik neem de geleende elpee van Thin Lizzy mee om hem die eindelijk maar eens terug te geven. “Live and Dangerous” is de titel. Wij schenken ons elk twee vingers Jameson whiskey in en drinken op zijn nagedachtenis. De fles, nog driekwart vol, blijft staan bij het handgeschilderde kruis. Ik heb hem de afgelopen zes maanden flink geraakt, en zal op dringend advies van zielknijper Peter Simons een jaar niet drinken.

Thin Lizzy - Wild One

In den beginne schept God de hemel (Ouranos) en de aarde (Gaia). In die tijd is er nog geen tijd, die wordt pas na de middag geschapen. Ouranos en Gaia zijn een paar, en zoon Kronos begint de toekomst te vrezen. Uit voorzorg castreert hij zijn vader en verslindt zijn eigen kinderen. Zijn vrouw Rhea ziet ze met lede ogen verdwijnen in de gapende muil van haar echtgenoot en verzint een list. Ze voert hem een in doeken gewikkelde steen - de Omphalos - en verstopt haar pasgeboren zoon op het eiland Kreta. De jonge Zeus groeit op met een geit als zoogmoeder en oppas. De grot waar hij heeft gewoond wordt momenteel gerenoveerd en is tijdelijk gesloten voor publiek.

Op volwassen leeftijd ontmoet hij zijn vader en dwingt hem zijn vijf broers en zusters weer uit te braken, waarbij ook de steen mee naar buiten komt. Met een grote boog landt ze aan de zuidkust, tussen Mirtos en Makrigialos. Hierapytna wordt ze genoemd, heilige steen in oudgrieks. Er verrijst een stad die later door de Romeinen wordt omgedoopt in Ierapetra, met de klemtoon op de eerste a. De beginletter is een grote i.

Vaak wordt Kronos (kroon, corona) verward met Chronos (Χρόνος), de personificatie van de Tijd. De namen lijken op elkaar, en in latere antieke filosofie en renaissancekunst vloeien ze samen: Kronos als oude man met zeis of zandloper. Niet zo gek eigenlijk, want hij bemoeit zich met de tijd. Door de toekomst op te eten tracht hij haar tot staan te brengen. Tevergeefs, want uiteindelijk stoten hem zijn uitgebraakte kinderen van de troon, na een heftige Titanenstrijd onder aanvoering van zijn jongste zoon Zeus.

In Ierapetra gaat de tijd verder. Minoërs, Myceense Grieken, Doriërs, Romeinen, Byzantijnen, Arabieren, Venetianen en Ottomanen komen en gaan. Zou je de stad afbreken, dan kom je laag na laag de resten tegen, met helemaal onderaan de steen van Kronos. Boven de grond staan nog een Venetiaans fort en een Turkse moskee. De grote in 1856 gebouwde kerk van Sint Joris is net een uitdragerij: kitschige vergulde kroonluchters, felgekleurde iconen en notenhouten meubilair schreeuwen om de aandacht. In de hoeken blazen manshoge airco’s om de gelovigen het hoofd koel te houden. Een onthutsend verschil met de kale muren van de Maranathakerk uit mijn jeugd.

Geregeld rijd ik de veertien kilometer over de kustweg in oostelijke richting. Spijkers, schroeven en kraanleertjes krijg je hier niet in Mirtos. Hollandse kaas en Perla espressobonen koop ik bij AB (alfavita), onderdeel van Ahold Delhaize, waar ook Albert Heijn deel van uitmaakt. De Lidl bezoek ik voornamelijk voor de chocolade, want ik ben een grootverbruiker. Met een beetje zoeken vind ik oude winkeltjes en werkplaatsen, die me herinneren aan de plekken die ik zestig jaar geleden met Vader bezocht. Wegkomen zonder een praatje is er niet bij.

Wat eens de toekomst was, is nu verleden tijd. Soms braakt de bodem een herinnering uit: op de plek waar de verkeerstoren voor de nieuwe luchthaven te Arkalochori is gepland, komt een Minoïsch bouwwerk naar boven, dat dienst heeft gedaan als communicatiemiddel. Net als in The Lord of the Rings1 werd bovenop een vuur gebrand dat op grote afstand kon worden waargenomen. Wederom is de opleverdatum een jaar verder opgeschoven.

Kronos braakte zijn kinderen uit in omgekeerde volgorde: de steen als eerste, daarna Poseidon, Hades, Hera, Demeter en Hestia. Zeus huwde de middelste, zijn zuster Hera. Van huwelijkse trouw was echter weinig sprake. Hij lag met godinnen, halfgodinnen en sterfelijken, talrijke nakomelingen verwekkend waarvan enkelen nog een rol spelen in mijn epos. Ik noem Aphrodite, de godin van de liefde, Apollon, de god van muziek, profetie, geneeskunst en de zon, Ares, de god van de oorlog, Hermes, de god van de posterijen. En de Muzen natuurlijk. Dionysos, god van wijn, feesten en extase, manifesteert zich met tussenpozen.

Wat mij het zwaarst op de maag ligt moet nog komen. Ik laat het nog even rommelen, teneinde mijn tijd te besteden aan het opboeren van lichtere oprispingen. De strikte tijdlijn die ik tot nog toe hanteerde zal ik vanaf heden verlaten. Gedachten, herinneringen en associaties laten zich niet dwingen in een kronologische volgorde. Als bonus, en als voorproefje van mijn voorgenomen randomness, een luchtige herinnering uit 1979:

Ria Winkels

Op de Dag des Heren is het bij ons verboden inkopen te doen van welke aard dan ook. Op deze dagen komt het veelvuldig voor dat er nog een extra kratje Grolsch bij moet. Wij kunnen dan terecht bij Koster Winkels. Hij baat het zalencomplex uit achter de Geref. kerk behoud. art 31 K.O. “De Kandelaar" aan de Oude Molenstraat, waarvoor hij uiteraard een horecalicentie heeft. Hij toont zich bereid ons op de zondagen uit de brand te helpen, vermits wij op maandag komen betalen.

Deze koster nu heeft een ruime keuze aan struise dochters, waarvan Ria ongeveer mijn leeftijd heeft. Mijn knagend verlangen naar lichamelijke liefde doet mij besluiten het met dit meisje aan te leggen. Ze heeft de juiste curves, ze kan een gesprek op niveau voeren en ze ziet mij wel zitten. En eerlijk gezegd, voor mij begint de tijd te dringen.

De kosterswoning is onderdeel van de in 1876 gebouwde kerk, en het slaapkamertje van Ria grenst aan het gebedshuis. Boven haar comfortabele tweepersoons ledikant bevindt zich de achterkant van het liedbord, waarop de in de liturgie te zingen psalmen en gezangen met verwisselbare letters en cijfers staan vermeld. Het bord scharniert naar binnen open, om het zodoende vanuit Ria’s kamertje opnieuw te kunnen inrichten. Door de opening hebben wij van boven een fraai zicht op het interieur, waar reeds het kerkvolk begint plaats te nemen. Vader Winkels is druk aan het werk en zal ons voorlopig niet komen storen.

En het is op deze gewijde locatie, alvorens het “Zingt nu blij te moê2” zal weerklinken uit duizend gelovige kelen aan de andere zijde van de muur, dat wij op korte afstand van het spreekgestoelte onwennig elkanders anatomie beginnen te verkennen. Of het de religieuze sfeer is, mijn angst voor het onbekende of mijn Chr. opvoeding, zulks is moeilijk te zeggen, maar tot het volvoeren van de ultieme daad komt het niet. Voor het zingen een aanvang neemt heeft Elvis het pand verlaten.

Het getal vijf heeft de mens altijd gefascineerd. Zo’n veertienhonderd jaar voor Christus schrijft Mozes de Thora, de eerste vijf boeken van het Oude Testament, door ons de Pentateuch genoemd. Eeuwen later voegt de filosoof Aristoteles (384–322 v.Chr.) een vijfde element toe aan de klassieke vier van aarde, water, lucht en vuur: ether (αἰθήρ), een goddelijke, onveranderlijke substantie die de hemelse sferen vult en de sterren hun eeuwige cirkelgang geeft. In de Middeleeuwen wordt dit verheven idee verwoord als quintessens, een begrip dat nog steeds courant is in onze taal als synoniem voor essentie, om het meest wezenlijke of pure aspect van een zaak uit te drukken.

De Romeinen perfectioneren de spijker en produceren ze in grote hoeveelheden. Bij archeologische opgravingen worden er tonnen aangetroffen. Ze dienen in de scheepsbouw en voor de constructie van huizen en forten, maar ook voor de gruwelijke praktijk van het kruisigen. Hiertoe worden ze door polsen en enkels geslagen – niet door de in de iconografie uitgebeelde handen en voeten, die onvoldoende weerstand bieden aan de aanzienlijke puntbelasting. Deze met de hand uit ijzer gesmede nagels zijn zo’n 15 cm lang en hebben een vierkante doorsnede met een extra grote kop. Vanwege hun hoge prijs worden ze vaak opnieuw gebruikt, waardoor kruisigingsspijkers relatief zelden worden gevonden. De doelgroep bestaat uit slaven, opstandelingen, piraten en niet-Romeinse burgers die ernstige misdaden plegen, zoals rebellie of verraad.

Deze wrede straf leidt tot de dood van Jezus Christus, die daarmee de aanhangers van de Rechte Leer verlost van al hun gepleegde en nog te plegen zonden. De vier spijkergaten in Zijn ledematen - waarschijnlijk veroorzaakt door drie spijkers, waaronder een nog langer exemplaar door beide enkels - vermeerderd met de door een Romeinse soldaat toegebrachte steekwond in Zijn zijde, worden in de Katholieke kerk vereerd als de vijf stigmata, die later bij de heilige Franciscus van Assisi spontaan verschijnen op handen, voeten en middenrif. Zoals gezegd, anatomisch incorrect, wat de bewering1 van Maarten Luther ondersteunt dat de vrome paap ze zichzelf toebracht.

Het pentagram, een vijfpuntige ster, symboliseert de mens (hoofd en ledematen) en de harmonie tussen de vijf elementen – aarde, water, vuur, lucht en ether (de 'vijfde essentie'). Wanneer de punt omhoog wijst, vertegenwoordigt ze positieve energie, geest over materie en verbinding met het goddelijke; omgekeerd kan ze duiden op zwarte magie of hekserij.

In oosterse tradities, zoals het hindoeïsme, staan de vijf punten voor kennis, zintuigen en bewustzijn, leidend tot verlichting. In het boeddhisme zijn er vijf grote kwaden en vijf geboden, terwijl in de islam vijf plagen van Egypte worden genoemd. In alchemie en mythologie is het cijfer vijf verbonden met Mercurius (Hermes), de god van communicatie en zelfkennis, en fungeert het als een gids naar innerlijke wijsheid en probleemoplossing, zoals in de tarot waar vijven uitdagingen signaleren maar ook oplossingen bieden.

de Schijf van Vijf

In 1953 n.Chr maakt het Voorlichtingsbureau voor de Voeding listig gebruik van deze populariteit. Wederopbouw betreft immers niet alleen infrastructuur en economie, maar ook volksgezondheid. Directeur van het bureau Cees den Hartog heeft in Amerika the wheel of good eating gezien, bestaande uit zeven vakken met eetwaren. Voor Calvinistisch Nederland lijkt dat echter te veel van het goede. De mooi rijmende Schijf van Vijf wordt geïntroduceerd, waarop de volgende voedingsmiddelen in even grote vakken staan afgebeeld:

• yoghurt, melk en karnemelk

• aardappelen, groente en fruit

• kaas, vlees, vis, ei en erwten

• boter, margarine en levertraan

• meelpap, roggebrood en bruinbrood

We zien de machtige zuivelindustrie vertegenwoordigd in drie categorieën - eigenlijk vier, als we de pap meerekenen - en ook Unilever, voorheen Margarine Unie, krijgt een prominente plaats.

Wij Gereformeerden hebben niet zoveel met het getal vijf. In die tijd is de KVP de grootste partij in de coalitie, hoewel de PVDA'er Willem Drees de minister-president is. Evenals deze politieke richtingen, wordt de Schijf met wantrouwen bekeken. De heilige drieëenheid van aardappelen, groente en vlees heeft ons honderden jaren in leven gehouden en blijft ons hoofdvoedsel in de eerste tien jaren van mijn jeugd. Dan beginnen we, verleid door reclames in de Margriet en op televisie, langzamerhand over de grens te eten.

omslag

Onze culinaire vernieuwing begint bescheiden met de zogeheten macaroni, een uitvinding van de Zaanse stijfselfabrikant Johannes Honig, die wij al kennen van de vermicelli, de soepmixen en de kookpudding. Het woord klinkt lekker Italiaans, maar de elleboogjes hebben niets gemeen met de lange maccheroni die men aldaar op tafel zet. De deegwaar wordt zo gaar gekookt, dat ze zonder tanden gegeten kon worden - al niente dente - en gemengd met in kleine blokjes gesneden Smac. Dit veelzijdige product van rookworstenmaker Unox (Unilever) bestaat uit varkensseparatorvlees, zout, zetmeel en specerijen, gegaard in het bekende rechthoekige blik, dat door middel van een bijgeleverd sleuteltje geopend wordt. Met een ruime scheut Maggi wordt het een lekkernij, die ik met graagte verorber.

En het geschiedt ergens in die jaren, dat Moeder er niet is om te koken. De enige keer die ik me kan herinneren, buiten de rampzalige vakantie in de Harz. De kinderen zijn al de hele dag onrustig, maar tegen vieren zet Vader welgemoed een grote pan op het vuur. Met verbazing zien wij hem druk in de weer met uien, een kilo gehakt, hele bollen knoflook, paprika’s en tomaten. Zonder recept, al improviserend en proevend, kwistig strooiend met kruiden en specerijen, bereidt hij een spaghetti zoals wij die nog nooit gegeten hebben. Met nieuwe ogen aanschouwen we onze veelzijdig getalenteerde vader, die op zijn beurt vergenoegd de kring van smullende kinderen rondkijkt. Ons te verrassen is immers zijn grootste genot. De kunst heeft hij afgekeken van de gevangeniskok, die gewend is te koken voor een multicultureel publiek.

Dit gedenkwaardig moment is een gastronomisch omslagpunt te huize Eilers. Aangespoord door haar kinderen verlaat Moeder schoorvoetend de platgetreden paden van de vaderlandse cuisine, waarin de combinaties nootmuskaat-zout en kaneel-suiker tot dusver de hoofdrol speelden. Lieve zuster Jannie, inmiddels aangesteld als verkoopster op de afdeling Huishoudelijke Waren en Luxe Artikelen van warenhuis Thomas2, komt thuis met een zogeheten kruidenrekje. Kardemom, kummel, dragon en marjoraan zijn ons volslagen onbekend, maar de potjes met paprikapoeder en kerrie dienen al spoedig te worden bijgevuld.

Lieve zus Trijnie brengt een revolutie teweeg in onze nagerechten. Door de week eten we nog yoghurt met suiker en soms een scheut vla - uit hetzelfde bord waar we net de aardappelen in geprakt hebben - maar op zondag verschijnt er een extra schaaltje op tafel. Naast een forse hoeveelheid suiker en e-nummers ter verbetering van smaak en consistentie bevat de met koude melk te kloppen Saroma-pudding voornamelijk gemodificeerd aardappelzetmeel, wat niets anders is dan stijfsel. In de smaken vanille, chocolade, aardbei, banaan en caramel wordt ze een feestelijk besluit van onze zondagse maaltijd, alvorens over te gaan tot schriftlezing, gebed en een klein borreltje.

Ons lieve broertje Johan blijft onverstoord onder al deze noviteiten. Bedekt met een dikke laag appelmoes uit de blikken van Coroos3 lepelt hij dagelijks zonder mopperen alle gerechten weg. Vijftig jaar later - volgens de laatste berichten - doet hij dat nog immer.

fact check

Zoals alle artikelen in mijn Substaculorum is onderstaand verhaal een ipsument1. Alle namen en plaatsen zijn gefingeerd, uitgezonderd Jezus, koning David en Bathseba, die reeds zijn overleden. Lees het met een korreltje zout. De werkelijkheid2 is immers een stuk minder bloemrijk. Zelfs de titel zou niet meer kloppen!

Lencoclean

Paul van Beilen pikt onze meisjes3 in, en zijn broer Peter is geen haar beter. Met dezelfde goocheme gladheid laat hij zijn vrienden het zware werk doen en gaat er dan met de buit vandoor. Ik zie het voor mijn ogen gebeuren bij het uitoefenen van mijn vrijwillige taak als plaatjesdraaier op de zwartgeschilderde zolderkamer van mijn lieve broeder Izak, die met de strategische zetten van een begenadigd schaker de gunsten wint van de blonde Esther van Hoogezand, met afstand het mooiste meisje van de groep.

De romance is echter van korte duur. De charismatische Peter neemt het over, al zijn troeven inzettend. Hij bezit een collectie van meer dan tweehonderd langspeelplaten, die hij zuinig afspeelt op zijn Thorens draaitafel met diamanten naald, onder toevoeging van een constante stroom Lencoclean ter voorkoming van krassen. Via een hoogvermogen Harman/Kardon versterker loopt het signaal naar de Tannoy speakers door audiofiele kabels, die strak en in rechte hoeken aan de wand zijn gespijkerd - de clips op gelijke afstanden van 10 centimeter. Zijn brommer is een Puch - in die dagen reeds een klassieker - dagelijks tot hoogglans gepoetst en slechts bereden in het bijzijn van vrouwelijk schoon. Meisje van Hoogezand wordt zijn nieuwste pronkstuk, en ze leven nog lang en gelukkig.

De eenvoudige Esther is mijn briljante broeder niet waard geweest. De Voorzienigheid heeft hem met vaste hand behoed voor een leven van nietszeggende materialistische platheid. Niet lang daarna dient zich een vrouw aan met meer geestelijke diepgang, afkomstig uit verre streken.

diepgang

Rebecca wordt geboren onder het gesternte van de Zuidelijke hemel. Haar vader Dr. Christiaan ter Haar is theoloog te Johannesburg en een gerespecteerd voorganger in de zogenoemde Dopperkerk. Officieel geheten Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika, is deze te beschouwen als een zusterkerk van de onze, gebaseerd op het Woord en de Drie Formulieren. Er zijn kleine geschilpunten, die geheel in de geest van de Vrijmaking ten volle worden uitvergroot. De eerwaarde Dr. C. ter Haar staat in 1971 aan het hoofd van zijn eigen mini-kerkscheuring. Hij promoveert tweemaal en schrijft talloze theologische boeken.

Het behoeft derhalve geen betoog, dat Rebecca wel iets meer in haar mars heeft dan de meeste meisjes. Wars van de opgesmukte popperigheid van haar vriendinnen, bezit ze een natuurlijke schoonheid die ook van binnenuit straalt. Hoewel ze bij tijden iets te serieus is naar mijn vijftienjarige smaak, kan ik het goed met haar vinden. Ze kan een gesprek op niveau voeren en nog steeds hebben wij aangename conversaties, zij het op 2500 km afstand via het beeldscherm.

Ze is nog maar net in ons land en spreekt perfect Nederlands met een charmant, haast onhoorbaar accent. Samen met mijn lieve broeder bezoekt ze de catechisaties op de donderdagavonden, teneinde zich te voegen bij onze Gemeenschap der Heiligen. Met liefde wordt ze opgenomen in ons gezin. Izak laat zich de wilde haren afknippen en wordt een voorbeeld voor ons aller vroomheid.

schaak

Zo groot wordt hun overeenstemming, dat zij zonder voorzorgen tot één vlees worden in de donkere schaduwen van de zolderkamer, hetgeen zich enige maanden later openbaart in de verandering van haar gestalte. Wederom verschuiven de stukken op Izaks geliefde schaakbord. In nauw overleg met alle betrokkenen wordt een strategie bepaald.

Eerst is er de kwestie van de kerkelijke tucht. Verlossing van de zonde is geen vanzelfsprekendheid - ze gaat gepaard met boetvaardigheid en gebed. Er is een onderscheid tussen verborgen en openbare zonden. De eerste worden in der minne geschikt in de beslotenheid van de consistorie, op de laatste volgt boetedoening in het openbaar, niet alleen tot heil van de zondaar, maar tevens tot stichting4 van de gemeente. Er wordt gekozen voor het volledige pakket: promotie tot belijdende leden, schuldbekentenis en kerkelijke bevestiging van het huwelijk - alles op zondag, tijdens de reguliere eredienst.

Studieplannen worden op de lange baan geschoven. Izak volgt reeds de politie-academie om zich op legale wijze te onttrekken aan de dienstplicht en besluit zijn kostwinnerschap te verrichten als agent. In deeltijd werkt hij verder aan de lange weg naar zijn master in de psychologie.

Dan is er nog de huisvesting voor het jonge gezin. In allerijl wordt een woning gehuurd aan de Mr. Jacob Catslaan. Terstond betrekken zij de flat, met expliciete dispensatie van de kerkenraad, die zich in dezen soepel toont. Het kwaad is immers reeds geschied en de datum der vergeving staat aangekondigd in de kerkbode.

Dit alles leidt tot de gelukkige omstandigheid, dat ik de beschikking krijg over de zwarte zolderkamer. Nog voor de huwelijksdag breek ik de ingebouwde bar eruit en schilder de hele ruimte in een moderne leverkleur.

atheïst

Op donderdag 6 mei 1976 wordt het huwelijk voltrokken voor de burgerlijke stand, bewust in kleine kring. Des avond is er een feest in Hotel Pleinzicht voor familie en vrienden, met de gebruikelijke bijdragen op de gebruikelijke melodieën. Het grootste evenement heeft plaats op zondag de 9e in “De Open Hof”, het kerkgebouw van de Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt) Emmen-Zuid.

De kerk is nog nooit zo afgeladen vol geweest. Een drievoudige gebeurtenis als deze komt eens in een mensenleven voor en de aard van de zonde spreekt tot ieders verbeelding. Lidmaten van de gemeente Emmen-Noord fietsen in grote getale zuidwaarts om het niet te missen. Koster Hoekstra staat in hemdsmouwen buiten om het stallen der rijwielen op ordentelijke wijze te doen geschieden. De bruiloft te Kana is er niets bij.

Als beginnend zelfverklaard atheïst aanschouw ik het tweetal niet zonder enige trots. Kaarsrecht staan ze tegenover de hoge kansel, de stortvloed van dogmatische formaliteit welwillend aanhorend, tweeduizend priemende ogen in hun rug. Hun liefde is sterker dan het hele puriteinse theater van schriftgeleerden en sadduceeërs bij elkaar. Jezus zou gezegd hebben: “Hou je van elkaar jongens? Ga in vrede, mijn zegen heb je. Is dat een glas water? Shim Salabim5, en op jullie gezondheid!" Zijn eenvoudige boodschap is verworden tot een complex geheel van tuchtregels, formulieren, vermaningen en censuur, bij elkaar meer pagina’s bevattend dan het hele Nieuwe Testament. Onverstoord laten ze het over zich heen komen, trouw aan God, zichzelf en elkaar.

schuld

In een zoetgevooisd vox humana register zet organist Floris den Ouden6 de ouverture in van Psalm 517, het miserere mei waarin koning David vergeving vraagt voor zijn affaire met de schone Bathseba. De weemoedige frygische melodie, met de geniale grote terts in de tweede strofe, draagt de stemmen van het eerste en vierde vers, waarmee de gemeente haar schuldbesef collectief bezingt en ootmoedig om barmhartigheid smeekt.

Driemaal klinkt het tweewerf “ja”, met luider stemme gesproken als antwoord op de drie breed uitgesponnen vragen die hierop neerkomen: geloof je in God? Belijd je schuld? En blijf je elkaar trouw? Bij het laatste bevestigende antwoord schijnt een zonnestraal naar binnen, een stralenkrans veroorzakend rond beider hoofden. De HEERE heeft zijn aanschijn over hen doen lichten.

Met een schoon blazoen en Gods zegen nodigen de echtelieden ons op een borrel in de Jacob Catslaan, alwaar de gesprekken spoedig overgaan tot de orde van de dag. Ik begin plannen te maken over de inrichting van mijn nieuwe zolderkamer, en de zonden die ik er zal begaan.

Miserere mei, Deus - Allegri - Tenebrae conducted by Nigel Short

“Damslag gaat voor meerslag, en aanraken is zetten” waren de paradigmata die mij, direct na de Tien Geboden, door Vader werden bijgebracht. Als kleine jongen zat ik al tegenover hem aan tafel, gebogen over het Homas1-dambord met zijn honderd velden van twee kleuren hardhoutfineer, speurend naar openingen in de stelling. “Aanschuiven en dichthouden” was er nog zo een. Van de zwarte brikken waren er twee zoek; bij aanvang van de partij dienden grote knopen als vervangers. Ik leerde patronen herkennen – en hoe je ze kunt doorbreken. Pas na mijn vijftigste paste ik die kennis toe in mijn eigen leven.

Getafeltennist werd er ook, aanvankelijk op de uitschuiftafel in de achterkamer, in het midden voorzien van een ingekort netje dat met wasknijpers op zijn plek werd gehouden. Goedmoedig verlaagde Vader zich tot dit niveau, maar heimelijk verlangde hij naar de professionele spullen op zijn werk. Toen de opgroeiende jeugd zich begon aan te dienen, schafte hij zich een wedstrijdformaat tennistafel aan: een donkergroen gelamineerd speelveld van 2,74 meter lang en 1,525 meter breed, rustend op een metalen onderstel. In twee helften opklapbaar vond het gevaarte zijn plaats achter het wandmeubel, dat hiervoor twintig centimeter naar voren kwam. Uitgeklapt was het een ander verhaal: net als bij onze legendarische Super8 filmavonden moest de huiskamer compleet worden verbouwd. De eettafel kon blijven staan, want ze paste precies onder de 76 cm hoge contraptie. Bank en fauteuils werden tegen ramen en wanden geschoven, de lamp met de vijf peren werd middels een eindje touw zo hoog mogelijk opgebonden. Moeder en Opoe werden verbannen naar de hoeken van de kamer, waar ze onverstoord hun breiwerk voortzetten.

Wij hielden competities die de hele avond duurden. Daarbij gaf hij de jongelui stuk voor stuk aan de kont, zoals hij dat noemde. Lage ballen retourneerde hij met een felle backspin, zijn batje haast onder de tafel. Lukte het ons de bal terug te slaan, dan werden we afgemaakt met een smash die onmogelijk was te keren. Aldus liet hij ons zweten, rennen en snakken naar lucht, zonder zichzelf veel te vermoeien.

Om half tien knalden we de Grolsch-beugelflesjes open, en schonk Vader zich een klein heldertje in. Bij het tweede biertje verschenen de Hollandse mezedes: twee, soms drie blikken cocktailworstjes, snel in een pannetje opgewarmd en opgediend met mosterd en tomatenketchup. Een welkome snack voor de afgepeigerde jeugdigen, die op een rij stoelen tegen de muur zaten bij te komen tot ze weer aan de beurt waren.

Tegen twaalven ging iedereen weer op huis aan – wat voor de meesten inhield dat ze alsnog de kroeg indoken. Tenminste had Vader bereikt dat het stappen met een paar uurtjes was bekort.

De wedstrijdtafel werd uiteindelijk gedoneerd aan de Tweede Gereformeerde Basisschool – inmiddels verhuisd naar de Vivaldilaan en omgedoopt tot De Cirkel – waar onze competities in de avonduren een vervolg kregen. Met meer ruimte rondom kwam Vaders spel daar nog beter tot zijn recht: liefst stond hij twee meter van de tafel om het balletje haast van de vloer te scheppen, het een effect meegevend waarop geen mens een antwoord had.

Achter het wandmeubel te huize Eilers was nu plaats gekomen voor zijn derde liefhebberij: het biljart. Een klein model - twee bij één meter - dat met enige moeite diagonaal door de kamerdeur het huis in was gemanoeuvreerd. Voor mij was dat een verademing. Het tafeltennis had mij op de grens van mijn kunnen gebracht. Mijn grove motoriek was die van een nerd, en van kindsbeen af had ik nooit gevoetbald. Slechts een overmaat aan training bracht mij op een niveau waarop ik het balletje tenminste kon raken. Het biljarten vereiste geen snelle reflexen, geen hollen of springen. Men kon over elke stoot rustig nadenken, op een bijna wetenschappelijke manier. Ook de alcohol had er minder vat op: in veel cafés stond in die dagen een biljart, waarop wij regelmatig een balletje trokken.

Jaren later speelde ik tafeltennis in competitieverband. Gedurende het seizoen stonden we dan elke week tegenover een team uit een andere bedrijfstak. De leukste avonden waren die bij CeWaCo, voorheen de sociale werkvoorziening. Veel van de langdurig werkzoekenden waren ex-gedetineerden. Als zoon van bewaarder Eilers werd ik door deze jongens met respect bejegend. Zelfs werd mij een “eerlijke fiets” aangeboden tijdens een gesprek van rijwieltechnische aard. Over Vader hoorde ik niets dan lof. “Opa” werd hij genoemd in de jaren voor zijn pensioen en hij had van allen het hart gestolen. Zijn christelijke geloof had hij daarbij niet onder stoelen of banken gestoken als er eens gevloekt werd. Hij liet het echter niet bij woorden alleen. In navolging van Jezus Christus bracht hij het in de praktijk, door zijn liefde voor alle mensen. Een inclusiviteit die ik nog immer tracht na te streven. Lukt het eens niet, dan helpt mij zijn nagedachtenis.

Heino

Heino Bouman heeft maar één oog. Het andere is hem uitgeschoten door Peter Uringa, zoon van de Chr. poelier aan de Rolderstraat. “Ik schiet je een oog uit”, riep hij vanuit zijn zolderraam met de windbuks in aanslag, tot zijn eigen verbijstering de daad bij het woord voegend. Van dertig meter afstand raakte hij de enige plek, waar het kleine kegelvormige loden projectiel permanente schade kon aanrichten - een pupil van nog geen halve centimeter in doorsnede. Peter blijft zitten met een levenslang schuldgevoel, Heino met een glazen oog. De dader neemt later het bedrijf van zijn vader over, zich specialiserend in geschoten wild. Het slachtoffer wordt ondernemer in het schildersbedrijf, een goedkeurend oog werpend op het verfwerk van zijn werknemers. De laatste jaren handelt hij in alcoholvrije bieren, gedreven door zijn eigen drooglegging.

Het gezin Bouman is woonachtig op nummer 239 van de Steendijk, de oude weg naar Rolde. Het verblijfsobject heeft een oppervlakte van 233 m² en staat op een perceel van 1104 m². Ernaast ligt het Amelterbos, dat helaas in 1964 in tweeën is gedeeld door de Rolderhoofdweg. Nu staan de bulldozers al weer klaar om er nogmaals een stuk van op te slokken ter aanleg van de Europaweg-Oost. Nochtans biedt het ruimte genoeg voor de prepuberale activiteiten van onze vriendengroep, dewelke in die dagen bestaat uit de vaste kern - Joop, Johan en ik - aangevuld met Erik Planjer en Heino.

Solex

Onze activiteiten bestaan voornamelijk uit het berijden van vader Boumans oude Solex. Beurtelings gezeten op het grote zweefzadel, met de anderen op hun fietsen in konvooi achter ons aan, doorkruisen we het Amelterbos - dwars door het verse gele zand voor de nieuwe weg - helemaal tot aan het Poepenhemeltje en weer terug.

Op de vlakke stukken haalt het bromrijwiel makkelijk dertig kilometer per uur; bij de helling van het kleine openluchttheater moeten we meetrappen. Maar dan gaat het ook als een speer naar beneden.

Soms valt het hulpmotortje uit met een reutelend zuchten, en is Heino langdurig bezig het weer aan de praat te krijgen. Met gevoel bedient hij de choke en laat de aandrijfrol meermaals zakken op het wiel, dat door een van ons wordt rondgedraaid terwijl twee anderen het voertuig in de lucht houden. Daarbij knijpt hij één oog dicht - waarschijnlijk uit gewoonte, want volgens mij maakt het geen enkel verschil.

Joop neemt geen risico’s en doet het kalm aan, als een bejaarde rondtuffend over de bospaden. Met de fiets kunnen we hem bijhouden. Gelijk heeft hij ook, daar hem immer de ongelukken overkomen, zijn voorzichtigheid ten spijt - of wellicht juist daardoor. Johan is opgegroeid met de geur van mengsmering en berijdt al jaren de voetgeschakelde Kreidlers van zijn broers, op het Kerkhofslaantje achter zijn huis. Ook op mij maakt de ploffiets weinig indruk. Mijn lieve broer Jacob heeft een 100cc Yamaha motor en ik lees maandelijks zijn lijfblad Moto73 van voor tot achter door. Erik is een levenslustige jongen, die plezier schept in alles wat hij doet.

Niettemin zijn het aangename middagen, die wij doorbrengen in een broederlijke sfeer. Het venster naar de volwassenheid staat al op een kier, maar onze kinderlijke balsturigheid is nog niet verdwenen. Wij zijn nog jaren verwijderd van de bromfietsgerechtigde leeftijd, wat het geheel het opwindende aura geeft van een verboden ritueel.

Erik zal deze leeftijd nooit bereiken. Op 30 juni 1975 zeilt hij met zijn vader Bram en zijn broer Peter over het Lago Maggiore in Italië, wanneer een hevige storm opsteekt. Niet in staat op tijd de wal te bereiken, komen ze alle drie om in de golven. Moeder Marry Planjer blijft achter, alleen met de twee oudsten1.

Op mijn cassetterecorder, met de microfoon voor de transistorradio opgenomen, draai ik uitentreuren en in tranen het volgende lied van Terry Jacks, een adaptatie van Jacques Brels2 “Le Moribond”:

Goodbye my friend, it's hard to die
When all the birds are singing in the sky
Now that the spring is in the air
Pretty girls are everywhere
Think of me and I'll be there

We had joy, we had fun
We had seasons in the sun
But the hills that we climbed were just seasons out of time..

Lieve aanstaande schoonzuster Hanneke komt mij troosten, lichtelijk verbaasd dat ik voor het eerst mijn emoties toon.

1

Bram, Peter en Erik (en Marry)

Dhr. Havinga, directeur van de Tweede Geref. Basisschool te Assen en tevens docent van de twee hoogste klassen, schreef in mijn laatste rapport: “Heeft heel goede kansen op het Lyceum”. De cijferlijst bood daartoe inderdaad voldoende grond. Lees ik de aanvullende handgeschreven opmerkingen, zoals “Is soms ongehoorzaam” en “Doet nogal eens verkeerde dingen en loopt dan straf op”, dan heb ik mijn twijfels. We zullen zien.

Alvorens toegelaten te worden tot de tempel van het gereformeerde intellect, diende ik een proefklas te bezoeken op de laatste vijf zaterdagen voor de zomervakantie. De cursus was zó opgezet dat niemand iets had aan uit het hoofd geleerde kennis. Bij wiskunde leerden wij omgaan met het binaire stelsel, waar geen van ons ooit van had gehoord. Dit was twintig jaar vóór mijn eerste PC met MS-DOS. Bij Nederlands werd een systeem van zinsontleding onderwezen dat niet gebaseerd was op de vertrouwde driedeling van onderwerp, gezegde en lijdend voorwerp, maar op een aanvankelijk volstrekt ondoorgrondelijke Chomskyaanse structuurgrammatica.

De proefklas was een experiment voor leerling en leraar beide. Na de eerste les kwam ik thuis met een hoofd vol nieuwe ideeën, en kon niet wachten tot de volgende zaterdag. Helaas kwam geen van deze onderwerpen later nog aan bod. Het was een slimme selectieprocedure geweest, bedoeld om de hard studerende, maar matig intelligente kandidaten eruit te vissen. Joop van Dijken werd veroordeeld tot het HAVO, ik werd geschikt bevonden voor het VWO, met een aanbeveling voor het Gymnasium. Verheugd en met dankbaarheid aan de Allerhoogste lazen mijn ouders het rapport, en zagen mij in gedachten al het Woord verkondigen vanaf de kansel. God hebbe hun ziel, maar niets was minder waarschijnlijk.

D.V.M.

De Drentsche Vervoer Maatschappij onderhield de busdienst op de lijn Assen - Groningen. Vijf keer per week reisde ik met deze bus op en neer. En ik was niet de enige. Het Gereformeerd Lyceum/HAVO trok van heinde en ver gereformeerde kinderen, die soms uren onderweg waren. Mijn reis duurde drie kwartier en volgde de oude weg langs Vries, De Punt, Glimmen en Haren. Elke week kreeg ik 14 gulden om mij een 10-ritten stempelkaart aan te schaffen. Bewerkte men de kaart met haarlak, dan was het stempel er eenvoudig weer af te vegen en ging de kaart aanzienlijk langer mee. Bovendien ging ik liften als ik er tijd voor had, zodat ik wat extra geld in mijn zak kon steken.

Drum

Onder de school bevond zich een fietsenkelder voor honderden fietsen, die ook de rookplaats voor de leerlingen was. In tegenstelling tot de leraren was het ons namelijk verboden om in de klas te roken. Hiermede werd aangevangen vanaf het eerste leerjaar. Afgezien van het obscure door enkele nonconformisten gerookte Javaanse Jongens (dat wij in geografische onkunde schaamhaar van Molukkers noemden) had men de keuze uit Drum of Samson. Deze keuze was er geen van smaak, maar van politiek. Het merk shag dat werd gerookt was bepalend voor toetreding tot een van de twee kampen, die zich bovendien onderscheidden in kleding en muziekvoorkeur. Wij Drumrokers waren van boven tot onder gekleed in blauw denim van het merk Levi’s en luisterden muziek van onder andere The Rolling Stones, Neil Young en Jimi Hendrix. Hoewel ik de composities van The Beatles, Queen en Abba muzikaal interessant vond, kwam ik daar niet rond voor uit. De groep was toch een soort familie, en zo’n saamhorigheid gaf mij altijd een warm gevoel van binnen. Er waren echter legio manieren om zich anderszins te profileren.

kopij

“Kan uitstekend tekenen”, stond er ook in het eindrapport van de lagere school. Ik sloot mij aan bij de redactie van de onafhankelijke schoolkrant De Brulboei, officieel als tekenaar van cartoons, maar ik werd al snel ingezet bij alle voorkomende werkzaamheden. Ik kreeg toegang tot de stencilmachines in de kelder, waar het periodiek maandelijks van de persen rolde, met de hand werd gestapeld en samengeniet.

Teksten werden rechtstreeks getypt op zogeheten stencilvellen: wasachtige pagina’s in negatief, waarin de typemachine openingen sloeg waar de inkt later doorheen werd geperst. Voor afbeeldingen kwam het hoogst moderne electrostencil in actie, een soort mechanische voorloper van de kopieermachine. Lasers kenden wij alleen uit sciencefictionromans. Graag bracht ik mijn tijd door tussen de apparaten, met de scherpe geur van de dikvloeibare inkt in de neus. Hoewel ons werk werd gedoogd - en zelfs bekostigd - door de schoolleiding, voelden wij ons als rebellen, anarchisten die elk moment de revolutie konden uitroepen. Koren op mijn recalcitrante en provocerende molen; en daarin draafde ik wellicht een beetje door.

De oude rector Buffinga placht zich tijdens rookpauzes op irritante wijze tussen de leerlingen in de kelder te bewegen, de vloer aanvegend met een groot formaat straatbezem, en ons ongevraagd terecht te wijzen bij wat hij ongewenst gedrag vond. In een vlaag van artistieke inspiratie tekende ik hem als een heks, vliegend op zijn brede bezem, verwensingen en bedreigingen naar beneden snauwend in een schreeuwend lettertype. Overleg was nooit mijn sterkste kant, en omdat ik alle machines zelf bediende kon het gebeuren dat de redactie de spotprent pas onder ogen kreeg toen het boekje reeds was verspreid. Oude Buff, zoals hij werd genoemd, was not amused, en ik werd verbannen uit de stencilruimte. Een nieuwe tekenaar werd aangesteld, met een minder rijke fantasie.

Annemarie Alkema

Ik deed een uitvinding die viraal ging, zij het alleen onder de jongens op de achterste bank. Als steeds was het een inventie die gebruik maakte van bestaande technieken uit verschillende vakgebieden, gecombineerd tot een nieuwe toepassing. Uit de resten van mijn emplacement modeltreinen, die ik reeds lang niet meer benutte, had ik de beschikking over een groot aantal kleine banaanstekkertjes, die eens dienst hadden gedaan om de seinen, wissels en schakelrails met elkaar te verbinden. Onder het minuscule schroefje aan de kabelzijde paste met opmerkelijke precisie de platte kant van Moeders naaimachinenaald, en in de gleuf aan de steekzijde kon een driehoek van dun, maar stevig papier worden geklemd.

Aldus ontstond een klein wonder van ballistiek en aerodynamica, een minidart die in rechte lijn het lokaal kon doorkruisen om te landen in het schoolbord. Ik produceerde ze in serie, teneinde wiskundeleraar Slager het leven zuur te maken. Een alleraardigste man in wezen, maar niet in staat om de orde in de klas te handhaven. Op gezette tijden trof hij weer een pijltje aan tussen zijn met zorg in krijt uitgeschreven formules, en vertoonde dan de door ons gewenste reactie. Een onschuldig vermaak van verveelde jongeren, waarbij geen andere schade werd aangericht dan de nauwelijks waarneembare gaatjes in het bord.

Totdat Herman van der Ploeg zijn kruisraket tevoorschijn haalde. In een van de koperen pootjes uit een 220V contactstop had hij een scherpe tien centimeter lange naald geschroefd, met aan de andere kant een vleugel uit fotokarton. “Nee Herman!”, wilde ik nog roepen, maar reeds was het projectiel begonnen aan een parabolische vlucht, die eindeloos leek te duren tot ze haar eindpunt bereikte in de zevende rugwervel van Annemarie Alkema, die gebukt over haar schrift ijverig de formules van het bord overschreef.

Meester Slager gaf voor het eerst blijk van enige daadkracht, door Annemarie met zorg te bevrijden van haar onvrijwillige lumbaalpunctie. In de plotseling opgetreden doodse stilte hoorden we het metaal kraken in haar gebeente tijdens het loswrikken. Herman hield zich gedeisd en ik zou hem nooit verraden, zodat ik als uitvinder en instigator de klas werd uitgestuurd met het bevel mij te melden bij Oude Buff. Wat de straf was, kan ik me niet herinneren. Voor mij als recidivist zal ze niet misselijk geweest zijn.

Sirtaki

Joop van Dijken was terechtgekomen op het HAVO, maar dikwijls zaten we in dezelfde bus. Op een koude wintermorgen zagen we Herman, Joop Buikema en nog een aantal jongens zich ophouden aan de rand van de vijver. Er lag een laagje ijs op, dat duidelijk niet dik genoeg was om een mens te dragen. De hoogbegaafde Herman - die het, zoals wij inmiddels weten, aan durf niet ontbrak - achtte het echter reeds geschikt om op te taaien.

Bij het taaien wordt een lange rij gevormd van deelnemers, die zich zoals in de Griekse Sirtaki bij de schouders vasthouden. Ze lopen in kleine, snelle en synchrone passen over het ijs, waarbij ze de voeten voorzichtig plaatsen. Voor de lopers ontstaat een boeggolf zodat ze zich in een dal bevinden, dat door zijn gebogen vorm het ijs net genoeg stevigheid geeft. Is het front gepasseerd, dan breekt het ijs in stukken. De activiteit is bij uitstek geschikt voor het zogeheten team-building, daar ze gebaseerd is op vertrouwen en het loslaten van onredelijke angsten.

Allen - Joop had zijn bedenkingen - vertrouwden op Hermans oordeel en er werd een begin gemaakt met het vormen van de rij. Hierbij liepen de zwaarsten in het midden, zodat ik aan een van de uiteinden belandde, met Joop schouder aan schouder. Reeds op het aflopende talud stemden we het ritme van onze passen af op het aftellen van de leider, en daar ging het in een voorzichtige, maar gestage halfdraf het ijs op. De golf begon zich te vormen en alles ging wonderbaarlijk goed.

Zoals te verwachten was, kreeg mijn lieve vriend halverwege de zenuwen. Achteromkijkend naar het in duizend stukken brekende ijs, zoals de vrouw van Lot1 bij haar vlucht uit het brandende Sodom, vergat hij in het tempo te blijven en zakte er door, waarbij ik werd losgemaakt van de groep en hem moest volgen in de ondergang. Tot net onder het middel stonden we in het ijskoude water, terwijl de rest met droge voeten de overkant bereikte. Wij veranderden niet in zoutpilaren, maar in ijspilaren.

Joops zuster Herma - van wie ik de naam nog weet omdat ze leed aan een hernia - was woonachtig in Stad2, slechts een paar blokken van de ramp vandaan. Wij verzuimden de eerste drie lesuren om bij haar warme kachel onze spullen te drogen. Wederom had Joop ons door zijn angsthazerij in een vervelende situatie gebracht, maar mijn trouw kende geen einde. Ware vriendschap is sterker dan een nat pak.

Mij had de fanfare een hoop kennis en ervaring gebracht. Bewust en onbewust werd aldaar de grondslag gelegd voor de essentie van mijn huidig muzikaal functioneren. De noten en de rusten, de toonaarden en de ritmen, het samenspelen, maar ook de behandeling van een gevarieerd repertoire - ze brachten mijn muzikaal talent tot een onmiskenbare ontplooiing.

Ik begon er echter een beetje uit te groeien. De bugel was niet meer zo sexy. Ik was een puber aan het worden. Het rondlopen in een maf uniform met gouden strepen op de broekspijpen, het toeteren op een oversized trompet - het werd steeds minder mijn ding. Ik had een gitaar gezien. Die kant moest ik op.

Joop van Dijken had al plaatjes - hiermede worden bedoeld de zeven- en twaalfduims analoge vinylschijven, die destijds op de zogenaamde grammofoons gedraaid werden - van Bob Dylan, Neil Young, Cat Stevens en Leonard Cohen. Deze kwamen alle van zijn broer Jan. Mij verging het evenzo. Mijn lieve broeder had singletjes van The Who, The Bee Gees en The Rolling Stones. Johan Janssens had de LP’s van David Bowie en Creedence Clearwater Revival, alsmede de live-plaat van Santana.

Mij was duidelijk en klaar dat de gitaar in al deze composities een onmisbare rol vervulde. Dit instrument wilde ik leren bespelen. Koste wat kost - en daar wilde ik best wat tijd in steken.

Joop

Joop beschikte over een jazzgitaar, afkomstig uit de overlevering van reeds lang verstorven dierbaren. Beurtelings trachtten wij elkander op dit instrument de loef af te steken met onze nieuw verworven skills. Veelal waren het eenvoudige muzikale gemeenplaatsen, zoals Smoke on the Water en Wish You Were Here: een paar noten achter elkaar, maar dan wel in een aangename volgorde.

Bij Joop moest alles vanzelf gaan. Ik had het hier al over zijn gewoonte om af te wachten tot wij – Johan en ik – het eerste contact met de meisjes gelegd hadden, om zich pas daarna te presenteren als de knappe jongen met de vlotte babbel. Een scenario dat wij inmiddels moeiteloos konden voorspellen, tot aan het precieze moment waarop hij zijn broekspijp optrok om het lange litteken te tonen dat hij ooit bij een fietsongeval had opgelopen.

Alsof zijn gemakzucht nog niet ergerlijk genoeg was, leed hij ook aan een opvallend gebrek aan geduld. Liet hij ons zijn nieuwste langspeelplaten horen, dan waren het nooit de volle drieëntwintig minuten per kant – voortdurend tilde hij de naald op, om haar een paar groeven verder weer te laten zakken. Zijn aandacht was kort van duur, en het ontbrak hem aan de concentratie en ernst die wij onszelf toedichtten.

Bij zijn afwezigheid kwamen deze eigenschappen geregeld ter sprake, meestal om ons er vrolijk om te maken en elkaar op de borst te kloppen. Toch leed de vriendschap er niet onder. Een ieder heeft immers zijn goede en slechte kanten, en dat zulks bij ons niet anders was, hadden we inmiddels wel begrepen. Met Joop kon je goed stappen; reeds bij het tweede biertje verdwenen onze donkere gedachten. Nog vele jaren zouden we met zijn drieën optrekken.

In dit licht gezien was het dan ook niet verwonderlijk dat Joop al spoedig de belangstelling voor het muziekmaken verloor, waardoor ik eens wat terug kon doen: hem zijn gitaar afnemen. Ofschoon in bruikleen, was ze wel bij mij thuis, zodat ik een serieus begin kon maken met mijn gitaarstudie. Veel van het gedoedel dat ik nu nog immer praktiseer, vindt zijn oorsprong in deze periode op de geleende gitaar.

Ze was echter niet de mijne. Mijn oog was gevallen op de Ibanez Concord Deluxe, die bij Muziekhandel Koenders aan de wand hing.

Tweemaal per week fietste ik zijn etalage aan de Beilerstraat voorbij, op weg naar het uitgiftepunt voor bezorgers van Stadsblad en Gezinsblad. Ze was een edel instrument, gebouwd van flinterdun, massief tijgerstreep esdoorn. De nerfdichtheid van het Sitka Spruce bovenblad bedroeg een indrukwekkende 18 rpi. Het blonde ding had mijn aandacht getrokken en bleef in mijn gedachten. Ik wilde haar bezitten. Ze kostte alleen ƒ600 en was verreweg de duurste gitaar in het aanbod van heer Koenders.

de kranten

De krantenwijk die ik in tweemaal in de week deed leverde mij ƒ29 op - goed voor 4 tot 5 kratjes bier, of 20 pakjes shag. Een omvangrijke wijk, die ik van mijn lieve broeder Jacob geërfd had. Ik was er wettelijk te jong voor, maar hij liet zijn naam op de loonstrook staan. Ze bestond uit het laatste stuk van de Anreperstraat vanaf nummer 163, dan geheel Anreep en Schieven, een paar huizen aan de Rolderstraat en vervolgens Amelte en Amelterhout.

De 185 kranten werden huis-aan-huis bezorgd. Van mijn lieve broeder Jacob had ik geleerd een stapel kranten op het stuur te leggen, en zonder te stoppen in het voorbijgaan een exemplaar in de brievenbus te schuiven. Met de rug van de hand werd de klep geopend, de krant ingeschoven, en vervolgens diezelfde klep weer gesloten. Na enkele weken was ik een meester in het vak en kon de wijk in een uur en een kwartier afwerken.

Ik besloot de eerste 21 weken niet te roken of te drinken, om de ƒ600 bij elkaar te sparen. Hetgeen geschiedde, en niet zonder trots legde ik het bedrag bij heer Koenders op de toonbank. Verheugd fietste ik huiswaarts, het instrument in een kartonnen doos onder de arm. Op mijn dertiende verjaardag werd ik verblijd met een harde koffer, die mij nog op vele reizen zijn diensten zou bewijzen.

de blonde

De gitaar was een onverdeeld succes. Eindelijk had ik een instrument van topkwaliteit in handen. Ik oefende mij naarstig in het bespelen van dezelfde, en kwam tot grote hoogten. Naast enkele klassiekers bestudeerde ik het werk van Leo Kottke, Ernst Jansz en Harry Sacksioni. Deze coryfeeën hadden gemeen dat zij doorlopende baslijnen speelden tegenover de melodie. Met duim en vingers van de rechterhand werd aldus een meerstemmigheid gecreëerd die ik tot dusver van de gitaar niet kende.

Met tomeloze ijver benutte ik elk vrij moment om mij deze technieken eigen te maken. De bronnen van mijn informatie waren voornamelijk grammofoonplaten, die ik op het gehoor naspeelde. Incidenteel kwamen mij boeken met partituren in handen, die ik met enige moeite ontcijferde. Weliswaar was mij het notenlezen reeds in de fanfarejaren bijgebracht, maar dat betrof een eenstemmig instrument. Weinig amateurgitaristen zijn het prima vista lezen van blad machtig, daar er voor elke meerklank een passende vingerzetting moet worden bepaald.

Jan-Maarten van Harmelen

Al bleef de blonde mijn favoriet, alras kocht ik er nog een aantal gitaren bij, waaronder een elektrische Hondo met een Fender Vibro Champ Amp. De versterker was uitgevoerd met buizen: vacuümgetrokken glazen cylinders, verwant aan gloeilampen, waarmee op hoge spanning werd geschakeld en versterkt - een techniek van vóór de uitvinding van de transistor. Nog steeds zijn ze populair bij rock- en bluespuristen. Zo’n buis bereikt de mooiste klank bij volledige uitsturing op maximale temperatuur, vanwege de harmonische vervorming, compressie en limiting die dan optreden door het afkappen van de sinusgolven. Simpel gezegd: je moet alles op tien zetten.

Mijn zeer luide gegier vanaf de zolderkamer trok de aandacht van een passerende jeugdige buurtbewoner, die prompt aanbelde en bij mijn moeder informeerde naar de bron van de opmerkelijke geluiden. De voorkomende en beleefde jongeman werd binnengelaten en naar boven gestuurd. Jan-Maarten woonde nog geen vijftig meter van mij vandaan en was een telg van de import-Assenaren die waren meegekomen met de firma Slotboom (LockWood) uit Bodegraven.

Hij was een begaafd gitarist en kon zich minstens met mij meten. Intelligent was hij ook, knap, en prettig in de omgang. Hij bezat partituren van de muziek van Harry Sacksioni, die mij een stuk verder brachten. Ook met hem bleef ik lang bevriend, in lief en in leed.

Met Jan-Maarten had ik mijn eerste optreden als gitarist. Zijn zuster was werkzaam in Veenhuizen en verzorgde voor ons een zaal vol gedetineerden, die aandachtig naar ons luisterden en na afloop luid applaudeerden.

Net als de vrouwen, bleef ik ook mijn beste gitaren zo lang mogelijk trouw. Vele andere kwamen en gingen, als waren het vluchtige affaires. De 53 jaar oude Ibanez, verkleurd maar onbeschadigd, hangt als relikwie aan de wand en wordt zelden meer bespeeld. Soms leen ik haar uit aan een goede vriend die kortstondig ons eiland aandoet. Reeds veertig jaar speel ik Griekse muziek op mijn tweede grote liefde, die mij nog dagelijks de zinnen streelt. Eerder een brunette dan een blonde, draagt ze de sporen van een leven vol passie. Ook een dame die me nooit meer zal verlaten.

Het spel tussen de seksen kende zijn eigen sacramenten: het Schuifelen en de Tongzoen.

Het Schuifelen – in andere streken ook wel slijpen genoemd – was een door twee personen uitgevoerde dans op een langzaam ritme. Denk aan Love Hurts1 van Nazareth, Let’s Just Kiss and Say Goodbye2 van The Manhattans, of Sailing3 van Rod Stewart. Met een hand op de schouder en de andere onbeweeglijk op de heup van de partner maakte men kronkelende bewegingen, een afstand aanhoudend van zo’n vijf centimeter tussen de lichamen.

Het verminderen van die afstand, alsook het verleggen van de handen, duidde erop dat de volgende stap overwogen kon worden: de Tongzoen. Een ritueel dat zijn oorsprong vindt in de krochten van onze evolutie. Betrof het toenmaals een uitwisseling van feromonen, een ballotage op moleculair niveau, nog altijd geldt het als een experiment van grote waarde – een graadmeter, een indicatie voor wat nog in het verschiet ligt.

Niet gehinderd door eenkennigheid of naijver bekwaamden wij ons aandachtig en nauwgezet in de techniek. Naderhand evalueerden wij grootmoedig en opbouwend onze ervaringen , wat leidde tot een definitief Klassement van Best Tongzoenende Meisjes:

• Hetty Sturing

• Truus van Wijk

• Joke Janssens

• Janny Sturing

• Anja van Veen

Wat er na de tongzoen kwam, daarvan wisten wij nog niets. Premature verkenningen van ons voorland hadden tot dusver een beschamende afloop gekend. De tijd was nog niet gekomen.

Johan Janssens

Met Johan ontwikkelde zich op den duur een krachtiger vriendschap dan met Joop. Joop was oppervlakkig, liet zich altijd trakteren en was de eerste die hard wegrende bij knokkerij. Ook pikte hij ons de meisjes af, met wie wij moeizaam de eerste contacten hadden gelegd. Op Johan kon je rekenen. Net als ik had hij altijd geld en hij zat er niet op. Hij volgde de Christelijke School Voor Lager Technisch Onderwijs te Bovensmilde en kende veel Ambonezen. Zijn gitaarspel was eenvoudig, maar oorspronkelijk. Onze gemeenschappelijke interesses waren legio: gereedschappen en machines, bouwmaterialen en constructie, en meisjes.

Zijn vader dreef een autowerkplaats achter het huis waar alle zonen werkzaam waren, behalve Johan. Hij had gekozen voor de bouw. Met hem kon ik de wildste plannen bespreken van bouw- en constructietechnische aard. Hij beschikte net als ik over een ruime fantasie en kon out-of-the-box denken. Mijn boekenwijsheid gecombineerd met zijn praktische ervaring bracht ons tot baanbrekende inzichten op velerlei gebied. Onze vriendschap was oprecht en uit het hart, en we deelden onze diepste en meest intieme geheimen.

In het café van Henk Uri, direct naast het huis van de familie Janssens aan de Vaart Z.z. 77, dronken wij onze eerste biertjes. Mijn vriend had een babyface en zag er met zijn veertien jaren veel jonger uit. Ik was twaalf en leek veel ouder. Henk tapte ons zonder bezwaren in. Hij kende immers Johans vader, en de leeftijdsgrens in de Drank- en Horecawet van 1964 werd alom ruim geïnterpreteerd.

de brede weg

Buiten de openbare ruimten bestonden er al helemaal geen regels en wetten. Een opkomend fenomeen binnen de Gereformeerde jeugd waren de fuiven, grote feesten in een schuur of garage. Iedereen was welkom, mits er wat te drinken werd meegebracht. De ouders - zo al aanwezig in het pand - knepen een oogje toe, daar het immers een bijeenkomst van eigen jongvolk betrof, dat op die manier ook nog uit de kroeg gehouden werd.

Van onze op zondag beleden leerstellingen was evenwel niets meer te merken. Er weerklonk luide muziek van groepen die duidelijk hun inspiratie buiten de Heilige Schrift zochten, zoals Black Sabbath, Led Zeppelin, The Doors, Genesis, The Velvet Underground en Uriah Heep. In de donkerste hoeken lagen smoezelige kussens of strozakken, waarop de dansende paren de gelegenheid werd geboden kort tot zichzelf en elkander te komen, dan wel hun prille kennismaking te verdiepen. Het in overvloed stromende gerstenat prikkelde daarbij de zinnen en maakte de tongen los.

De meest roemruchte feesten waren op het platteland rondom de stad. Luit van Deel was de naam die fluisterend en met respect over de lippen ging in de wandelgangen van school en kerkgebouw. Zijn welgestelde ouders, afkomstig uit het westen van het land, bezaten een boerderij nabij Tynaarloo, iets ten noorden van Assen. Niemand had ze echter ooit gezien, ook niet in de wekelijkse erediensten, hetgeen bijdroeg aan de mythevorming. Luit was een gewone jongen met lang haar, die het met iedereen goed kon vinden. Was hij - onbevlekt of niet - ontvangen geworden in een ander tijdsgewricht, dan zouden er velen zijn geweest die in hem de Verlosser zagen. Bij voldoende zekerheid omtrent de datum van zo’n feest reden we in een processie van fietsen en brommers over de smalle weg naar het buurtschap, velen van ons beladen met offeranden in de vorm van kratten bier op de pakjesdrager.

Noemenswaard zijn nog de fuiven van Wietze Janssen op Ter Aard. Het oord van nog geen twintig boerderijen stond bekend om de grote gezinnen en het feit dat alle inwoners Jansen, Janssen of Janssens heetten. Jansen-17 sprak wel het meest tot de verbeelding, maar Wietze deed er met zijn 11 gezwisters niet veel voor onder. De boerderij van zijn ouders was nog in actief gebruik en vaak werd de beukende rockmuziek begeleid door het ritmische geloei van 90 koeien. Na afloop terugfietsend, met zes man naast elkaar op het brede asfalt van de zojuist gereedgekomen Europaweg-West, hield ons de politie staande. Te jong nog voor strafrechtelijke vervolging, werden wij gemaand terug te keren op het smalle pad der wielrijders.

Niet op het platteland, maar op de heilige grond van het Godshuis speelden zich de party’s af van Ria Winkels, de struise dochter van de koster. Gebruikmakend van de zalen achter de kerk organiseerde zij dansavonden die niet onderdeden voor die van de boerenjeugd. De bij de catechisatie gebruikte tafels en stoelen werden naar de zijkant geschoven, de TL-verlichting werd omwikkeld met Indiase shawls, en de platenspeler stond opgesteld op de lage kast waar gewoonlijk de zilveren bekers en schalen voor het Heilig Avondmaal prijkten. Haar vader had een horecalicentie, en was gaarne bereid tegen een woekerprijs4 onze nooddruft te lenigen wanneer het laatste flesje uit het krat was leeggedronken.

Zo raakten wij los van God en Gebod, zij het binnen de Gemeenschap der Heiligen. Voor sommigen was het een tijdelijke fase, die overging wanneer zij de leeftijd van het verstand bereikt hadden en een belijdend lid van de kerk werden. Ik zou voortgaan op een brede en heilloze weg, waarbij deze feestjes verbleekten tot kinderspel.

Het was een tijd van grote veranderingen. Naast het nieuwe huis, de nieuwe televisie en de nieuwe naaimachine kregen we een nieuwe auto. Vaders veelzijdige handigheid betrof ook zijn omgang met geld: zijn tweede baan bij de PTT was bedoeld om het hele gezin in het ziekenfonds te houden teneinde geen dure particuliere verzekering te hoeven sluiten, en hij had enige leningen lopen waarvan hij het geld weer op een spaarrekening stortte, om op die manier belastingaftrek te forceren. Ofschoon ik van veel dingen verstand had, begrijp ik tot op de dag van vandaag niets van deze materie. Feit was, dat hij zich op afbetaling een splinternieuwe auto kon veroorloven.

de Simca 1100 GL

Mij werd als 11-jarige vroegwijze jongeling de verantwoordelijke taak toebedeeld, een keuze te maken uit het ruime aanbod van beschikbare modellen die pasten binnen ons budget. Ik nam deze opdracht uiterst serieus. Enige autoboeken had ik al van voor tot achter doorgenomen, waardoor ik bekend was met de onderdelen van een benzinemotor. Het viertaktprincipe, de functie van de carburateur en de verdeler, het spel der nokkenassen en kleppen, de zuigerveren, de eeuwige rondgang van de olie in het carter en de vierduizend explosies per minuut in de cylinderkop, van al deze zaken had ik een helder beeld. Daarnaast voorzag Vader mij van folders en brochures waarin de specificaties waren vermeld. Na rijp beraad en diepe research, daarbij diverse factoren meewegend zoals gezinsgrootte, gebruiksdoelen en bestedingsruimte, kwam ik tot een weloverwogen keuze: de Simca 1100 GL.

De Simca 1100 was de eerste hatchback met een vijfde deur, waarop bijvoorbeeld de Volkswagen Golf en de Fiat 127 zijn gebaseerd. De 1118 cc viercilinder in lijn was dwars voorin geplaatst om meer binnenruimte te creëren. Bij 6000 toeren per minuut bracht zij 41 kW aan vermogen naar de voorwielen. Hetgeen overeenkomt met 55 paardenkrachten. De zelfdragende carosserie van 940 kg werd rondom afgeveerd door middel van onafhankelijke torsieassen en telescopische dempers.

laadruimte

Het mooiste was echter de neerklapbare achterbank. Met enkele handbewegingen werd de laadruimte meer dan verdubbeld, zodat het autootje veranderde in een tweepersoons bestelwagen, waarin zeer grote voorwerpen plaats hadden. Ik zag mij in gedachten reeds samen met Vader naar Hout- en Bouwmaterialenhandel Klok rijden, alwaar ik als terloops de bank platlegde teneinde onze aankopen in te laden. Men kon er zelfs een herenrijwiel in vervoeren met gesloten klep. Een tafel met vier stoelen, een wandmeubel; er waren geen grenzen aan de mogelijkheden. De toevoeging GL (Grand Luxe) hield in dat de wagen voorzien was van een asbak, een radio en een aantal verchroomde elementen binnen en buiten. Over de kleur werd in familieberaad besloten. Het werd een kastanjebruin metallic (zeer modern en tegen meerprijs). De prijs kwam op 𝑓7000 inclusief afleveringskosten.

roest

Zoals gebruikelijk in die tijd, had deze auto een roestprobleem. Dit was te wijten aan de lage kwaliteit van het gebruikte staal, inconsistent laswerk en het ontbreken van speciale undercoatings. Veelal werd de lak direct op het slechts 1 mm dikke paneel gespoten. Het ontwerp bevatte vele zg. water traps, slecht gedraineerde en geventileerde ruimten waarin zich water verzamelt. Al na drie jaren vertoonden zich kleine roestophopingen rond de ramen, en een paar jaar later vielen de gaten in de wielkasten.

Heimat

De aanschaf van de Simca 1100 GL maakte het mogelijk met een gerust hart iets verder weg op vakantie te gaan, en wat lag meer voor de hand dan een bezoek aan de Heimat, waar immers Vaders Wurzeln lagen? Het jaar ervoor hadden we het voor het eerst geprobeerd, maar de oude Ford Cortina Mk1 was niet bestand geweest tegen de hitte en de onvermijdelijke hellingen. In een wolk van overkokend koelwater was ze blijven staan. Waarna het hele gezin was genoopt uit te stijgen en te voet de steil oplopende weg te betreden, moeder met de thermoskan nog in de hand, teneinde Vader in staat te stellen alleen en met een afgekoelde motor de klim nogmaals te wagen. Zelf bleef ik trouwens zitten.

karretje

Al deze moeilijkheden waren nu voorgoed voorbij. Zo sterk was Vaders geloof in de paardenkrachten van de Simca dat hij zich ook nog een aanhangwagen aanschafte, hierna te noemen: karretje. Het karretje was voorzien van een imperiaal op de deksel, waarmede onze vervoerscapaciteit buiten het passagierscompartiment verdrievoudigde. Zodoende konden vanaf nu worden meegenomen: een zware rubberboot met houten peddels, extra tenten voor de oudste kinderen, comfortabele verstelbare campingstoelen met dikke capitonnering, canvasrubber luchtmatrassen en een grotere voorraad aardappelen en ingeblikte groente.

gebergte

Vier maal ging ik nog mee op deze familietrips, voordat ik er mijzelf op vijftienjarige leeftijd te oud voor achtte. Verder dan een dagreis ging het nimmer, maar voor ons waren het avontuurlijke tochten. Moeder sloeg d’ ogen naar ’t gebergte heen, indachtig Psalm 1211 – de tekst die nu nog op haar grafsteen prijkt – maar vergat in haar devotie op de borden te kijken. Vader bestuurde welgemoed met vaste hand de combinatie, het slot van Romeinen 82 – zijn toekomstige grafschrift – projecterend op zijn eigen vaderliefde. Ik had strategisch in het midden van de achterbank plaatsgenomen, met de kaart op schoot en Het Beste Boek voor de Weg onder handbereik. Links en rechts van mij aanschouwden lieve zus en broertje het onbekende land, Vader volgend zonder vragen3.

Plattdeutsch

Eenmaal aangekomen op de plaats van bestemming, de tenten opgeslagen en ingericht, waren we veelal op onszelf aangewezen. De Campingplätze misten de gemoedelijke saamhorigheid, die wij van Chr. Camping “Bergzicht” gewend waren. De Duitser was eerder terughoudend - wat ook te begrijpen viel in het licht van de recente geschiedenis. Als er al contact was, verliep het correct en beleefd, wars van de openhartige jovialiteit van onze landgenoten. Vader sprak als Rudi Carrell, in een verduitste tongval die hem verrassend natuurlijk afging. Hij proefde de woorden op de tong, alsof de smaak hem aan iets herinnerde. Blijkbaar is ook de taal in de genen aanwezig. Moeder bediende zich van haar veenkoloniaal dialect, dat door zijn verwantschap met het Plattdeutsch opmerkelijk goed werd begrepen.

Willy

Het was een landerig doorkomen van de dagen, waardoor de vakanties zich eindeloos voortsleepten. Lieve broertje Johan keek urenlang naar zijn dobber, maar sloeg zelden iets aan de haak. Lieve zuster Trijnie, slank, blond en net wat ouder dan ik, had vaker beet. Ingesmeerd met pure kokosolie lag ze uren in de zon te bruinen, wat haar de nodige bewonderende blikken van puberende voorbijgangers opleverde. Eén ervan heette Willy, weet ik nog, en hapte gretig in het aas. Ik sneed stokken met mijn zakmes, hielp Vader en Moeder met de dagelijkse gang van zaken en las alle meegenomen boeken – ook de Konsaliks van mijn lieve zuster en de christelijke romans van Moeder.

galstenen

En het geschiedde in de dagen waarin Willy Brandt het bewind voerde over het West-Germaanse Rijk, toen wij onze tenten opsloegen in de bergen van het Oosten, op veilige afstand van Der Eiserne Vorhang, dat Moeder werd getroffen door hevige kolieken in de buikstreek. Een in allerijl geregeld consult wees uit, dat een vooralsnog onbekend aantal galstenen haar het leven zuur maakte. Zij werd opgenomen in het Krankenhaus te Herzberg in afwachting van een operatie. Die niet eerder kon plaatsvinden dan na een periode van rust en dieet.

betaalkaarten

Aldus werd onze vakantie met enige weken verlengd. Vader regelde extra betaald en onbetaald verlof, alsmede een aanvullend pakket girobetaalkaarten, dit alles vanuit de telefooncel op het campingterrein. Hij was plotseling alleen komen te staan in de zorg voor drie kinderen in de leeftijd van 6, 12 en 14 jaar, maar wist zich wonderbaarlijk goed te redden, geholpen door de oudste. Viermaal per week bereidde hij een gezonde maaltijd op de propaanbrander, bestaande uit gekookte aardappelen, groente en een vleesproduct, daarbij Moeder haast de loef afstekend.

Kartoffelsalat

Wij reden op zondag, woensdag en vrijdag naar het ziekenhuis op een half uur gaans van de camping om Moeder te bezoeken, des middags tussen 14:30 en 15:30 uur en des avonds van 18:30 tot 19:00 uur. Tussendoor slenterden wij wat rond, bezochten toeristenwinkels en aten Pommes, Bratwurst en Kartoffelsalat. Een van die dagen at ik zoveel van deze hoogtepunten uit de Duitse gastronomie, dat het mij slecht in de maag werd. Op moeders eenpersoons ziekenkamer kwam alles er weer uit, met kracht gedeponeerd in de porseleinen wastafel. Vader werkte alles door de afvoer, de hardere delen fijnmalend met zijn vinger tegen het roostertje. Het was deze vinger die ons de volgende dag enige spannende momenten zou brengen.

snijbonen

Het oude viskrukje bestond uit twee in elkaar passende stalen rechthoeken, scharnierend met elkaar verbonden op de helft van hun lengte. Een lapje stof vormde de zitting en hield de constructie in opengeklapte toestand bij elkaar. Vader had erop plaatsgenomen, het bord op schoot, om samen met ons het avondmaal te genieten van aardappelen, snijbonen en koteletten. Zijn op ernstige toon uitgesproken Onze Vader was uitgebreid met een extra smeekbede voor Moeders herstel en werd door ons met een driewerf Amen bekrachtigd. Net hadden we de eerste hap genomen, toen hij met een luide kreet een halve meter naar beneden zakte, terwijl zijn bord met eten door de lucht vloog. De versleten stof van het krukje was gescheurd onder zijn gewicht, de stalen buizen hadden zich gesloten als een schaar en zijn vinger was half afgesneden.

crisis

De doelmatige omgang met een familiecrisis, zoals die zich later in de loop der jaren enige malen voordeed, bleek bij ons reeds in aanleg aanwezig. Zonder paniek rende ik gezwind naar de Simca 1100GL, om terug te komen met de ANWB EHBO-koffer volgens de richtlijnen van het Oranje Kruis, waaruit ik de benodigde verbandmiddelen mijn lieve zuster aanreikte. Ik stelde voor een tourniquet aan te leggen, waarover ik had gelezen in een spannend jeugdboek, maar werd beleefd afgewimpeld. Met vaardige handen legde ze een noodverband aan dat het bloeden stelpte en de vinger enigszins op zijn plaats hield. Vader kuste ons alle drie, stapte in de auto en spoedde zich naar het hospitaal waarheen hij de bochtige bergweg inmiddels kon dromen, sturend en schakelend met de linkerhand. Uren later - lieve broertje Johan lag al te slapen - kwam hij terug, de vinger met Duitse Gründlichkeit gehecht en verbonden. Drei Stiche, meldde hij met enige trots.

Op 23 juli 1973 werd Moeder geopereerd en op 5 augustus keerden we huiswaarts. Met meer dan een maand was het de langste vakantie die we ooit hadden.

vingerwijzing

Het was Vaders vinger die in mijn leven een grote rol speelde. Hij kon hem waarschuwend opsteken, of op de lippen houden bij het delen van een geheim. Hij zette hem in bij het plakken van de banden en bij het aanbrengen van lagervet rond de assen van de fiets. Met deze vinger sloeg hij de bladzijden om tijdens de Schriftlezing. Maar het was ook diezelfde vinger waarmee hij mij jaren later definitief de deur wees. Dat beschrijf ik als de tijd rijp is. Subscribers zijn de eersten die het lezen.

Nieuwe wijk, nieuwe school, nieuwe vriend. De verdeling der gereformeerde kinderen over de beide gereformeerde scholen was topografisch bepaald. Elze bleef achter in de eerste. Ik sloot vriendschap met Johan Kingma, voor een periode van twee jaren met een uitloopmogelijkheid naar drie.

Mijn treinen en sporen waren van het merk Märklin. Elze Meems reed met Minitrix, een merk waar wij eigenlijk op neerkeken. Johan had een emplacement van Fleischmann. Ook fijn spul, maar helaas: gelijkstroom. Deze merken waren niet compatibel. Huisjes, stations en andere gebouwen waren veelal van Faller en konden in alle scenario’s dienst doen. Allen werkten wij immers in schaal H0, hetgeen betekent: een schaal van 1 op 87.

Bergen, dalen en tunnels waren opgetrokken uit fijn kippengaas, bekleed met papier-maché en aangestreken in natuurlijke tinten. Wegen en paden, zowel als parken en pleinen, werden besmeerd met witte houtlijm, om ze vervolgens te bestrooien met een poeder in de corresponderende kleur. Bosschages en andere begroeiing werden gesimuleerd met IJslands mos, met tussenin enige plastic bomen. Doorheen deze zelfgebouwde virtual reality zoefden onze locomotieven, middels automatische koppelingen verbonden met een veelheid aan wagons. Met schakelrails en relais onderbraken wij zonder menselijke interventie de spanning op cruciale baanvakken, zodat de treinstellen bij kruisingen en wissels op elkaar wachtten.

Vele uren brachten wij op deze wijze spelend door, zij het bij mij op zolder, dan wel in een kamer te huize Kingma. Een warme vriendschap ontwikkelde zich. Die mij uiteindelijk te warm werd.

Dr. Vogel

Het gezin Kingma had zich nog geen honderd meter van ons huis gevestigd, op de Paganinilaan 28. Beiden werden wij kind aan huis bij de ander. Beiden kwamen wij daardoor ook in aanraking met een andere cultuur, een andere levenswijze.

Voor lunch en diner schoven wij vrijwel dagelijks bij elkaar aan, en dan lagen de verschillen op tafel. De broodmaaltijd, bij ons altijd een worst-kaas-scenario, was bij de Kingma’s een kleurrijk gebeuren van Vegemite, linzenpaté en kokosbrood. Bij het warme eten kwam rijst met de schil er nog om. Er waren peulvruchten waarvan ik de naam niet kende. De gesprekken aan tafel, hoewel niet van wetenschappelijk niveau, waren aangenaam en onderhoudend, en verschaften mij vele nieuwe inzichten. Johan had nog twee oudere zusters, met wie ik mij goed kon verstaan. Op dezelfde manier voelde Johan zich thuis bij ons, als een lid van de familie. Er ging geen dag voorbij dat wij niet met elkander optrokken.

Hoewel de beide ouders Kingma zonder twijfel in God geloofden – zij togen immers zonder verzaken des zondags tweewerf vroom ter kerke – vereerden zij nog een andere god voor Zijn heilig aangezicht: dr. Alfred Max Vogel. Zijn boekje Der kleine Doktor was hun catechismus. Voor een veelheid aan kwalen was er in dit vlugschrift een remedie te vinden, gebaseerd op natuurgeneeswijzen, kwakzalverij en homeopathie. Het licht dezer aanvullende evangeliën werd niet onder de korenmaat1 geschoven. Met liefde en milde drang verspreidden zij het onder vrienden en bekenden. Empathisch en invoelend deelden ze belangeloos en zonder terughouding hun helende kennis en heilzame smeersels met een iegelijk die daarom leek te vragen.

Voor mijn beginnende acne kreeg ik een fles Molkosan mee naar huis. Het kwalijk riekende mengsel van karnemelk en rechtsomkerende zuren verdween niet eerder in het toilet dan dat de fles door alle gezinsleden met grote argwaan en afwerende gebaren was betast en besnuffeld. Allen waren het erover eens: dergelijke duivelse drek mocht onze Jurrie niet op zijn lieve gezichtje smeren. Dr. Vogel was een charlatan, een kwakzalver, een mengsmeerder, een gruwel in Gods ogen. De oorzaak der pokdaligheid kwam immers niet van buitenaf, maar van binnenuit.

De vogel

In mij schudde een andere vogel zijn vleugels uit: de ontwakende mannelijkheid. Een kuikentje dat eerlang victorie zou kraaien, maar ook een hoop narigheid in petto had.

Thuis werd er niet vrijelijk en ronduit gesproken over zulkswat. Wierp een mijner oudere gezwisters eens langs de neus weg een balletje op, dan volgde er meestal een bijbelse dooddoener, waar wij niet veel verder mee kwamen. Steevast kwamen de Onanieten2 ter sprake, een volk van slechts één generatie.

Gelukkig kon mijn lieve broer Jacob mij verder voorlichten, en mij voorzien van stimulerende lectuur. Dergelijk drukwerk was schaars in die dagen en ging van hand tot hand, vaak in gekreukelde en bevlekte staat.

Boezemvriend Johan was in dezelfde fase beland, en gezamenlijk bewandelden wij nieuwe en onontdekte paden. Het feit dat hij besneden was, bekommerde hem daarbij niet in het minst. In de beslotenheid der badhokjes van bosbad De Wilg was hij ter demonstratie gaarne bereid zijn zelf verworven alternatieve technieken ruiterlijk te delen. Daarbij kwamen wij tot grote hoogten.

Vanitas vanitatum

Via mijn lieve broer Jacob, die bevriend was met broer Jan van de volgende, kreeg ik omgang met Joop van Dijken. Hij volgde het HAVO aan het Geref. Lyceum/HAVO te Groningen, dezelfde scholengemeenschap die ik bezocht, waaraan ik in dit artikel meer aandacht besteed. Joop had gevoel voor humor, wat ik bij Johan zo node miste. Hij zat in de juiste scene van feestjes, popmuziek en meisjes. Langzamerhand was Johan mij ook een beetje te dicht op de huid gekropen. Het voelde of ik hem elk moment om mij heen had. Ik besloot hem te dumpen.

Dit moment staat mij bij als mijn eerste moeilijke beslissing. Mijn lieve, door dik en dun trouwe vriend Johan – eenvoudig als een Amish maar recht door zee als een Viking – met wie ik alles had gedeeld tot aan de meest intieme momenten, zou ik aan de kant moeten zetten als een hoop oud vuil. Die mij onbeschroomd zijn staf had toegestoken toen ik tastend mijn weg zocht op ‘t pad des zondaars – hem keerde ik de rug toe.

Met pijn in het hart en trillende stem trachtte ik hem gevoelens te verklaren van beklemming en onvrijheid, van vernauwd perspectief en beperkte horizonten. Zijn eenvoudige en zuivere geest kon de ontijding niet bevatten. Met betraande ogen bleef hij vragen: “Maar waarom, maar waarom dan, Jurrie?”

Mij bleef niets anders dan, na het plechtig declameren van de historische frase “hier scheiden onze wegen,” mijn schouders te rechten en mijns weegs te gaan. Waarbij ik eveneens mijn tranen wegpinkte. Johan is kruipend thuisgekomen, luid weeklagend, zijn kleren gescheurd en zijn hoofd bedekt met as3.